Hoe Turkije de grootste exporteur van militaire drones ter wereld werd

Twee explosies troffen in 2024 een boerderij op het platteland van Somalië. Het gebouw zat vol met burgers die op de vlucht waren voor het geweld tussen de Somalische regering en terreurgroep Al-Shabaab. Toen de rook optrok, waren 23 mensen dood, onder wie 14 kinderen.

De aanval kwam aan het licht dankzij onderzoek van Amnesty International. Dat achterhaalde dat het ging om een drone-aanval van het Somalische leger, uitgevoerd met een Turkse drone.

Turkije is vandaag een van de grootste exporteurs van militaire drones ter wereld. Volgens onderzoek van de Amerikaanse denktank Center for a New American Security sloot het land tussen 1995 en 2023 47 exportcontracten voor militaire drones, meer dan eender welk ander land. China volgde met 34 contracten, de Verenigde Staten met 12.

Turkse drones zijn populair in Afrika en Azië. Afnemers zijn onder meer Ethiopië, Nigeria, de Verenigde Arabische Emiraten en Pakistan. Ook Europese landen zoals Polen en Italië tonen interesse, en in Oekraïne werden de toestellen ingezet tegen Russische troepen.

Hoewel er nog geen grootschalige samenwerking is tussen de Belgische en Turkse wapenindustrie, lag de militaire sector wel nadrukkelijk op tafel tijdens de Belgische handelsmissie in mei.

Koningin Mathilde ontmoette tijdens die missie de ontwerper van de drone die in 2024 de boerderij in Somalië tot puin herleidde: Selçuk Bayraktar. Hij is technisch directeur van dronebedrijf Baykar en de bedenker van de TB2-drone. Baykar groeide uit tot het grootste Turkse exportbedrijf voor militaire drones en behaalde in 2025 een omzet van 2,5 miljard euro, waarvan 88% uit export kwam.

In Turkije geldt Bayraktar voor velen als een nationale held. De schoonzoon van president Erdoğan ontving talrijke internationale onderscheidingen en geldt als rolmodel voor jonge ingenieurs. Hij wordt soms de ‘Elon Musk van Turkije’ genoemd. Tegelijkertijd zijn zijn drones in verband gebracht met meerdere gevallen van mogelijke mensenrechtenschendingen.

Dat volgt Zecharias Zelalem nauwgezet. De Ethiopische journalist leeft in ballingschap in Canada vanwege zijn kritische berichtgeving en onderzoekt er conflicten in de Hoorn van Afrika. ‘Ik heb tientallen drone-aanvallen op burgers bestudeerd, waarvan een groot aantal met TB2-drones werd uitgevoerd’, zegt hij. ‘In geen enkel geval was er binnen een straal van kilometers een duidelijk militair doelwit.’

Zelalem verduidelijkt dat met een voorbeeld. In het conflict in de Ethiopische regio Amhara zou mogelijk sprake zijn van een collectieve bestraffing door de regering. De aanvallen zouden zich hebben gericht op onder meer scholen, ziekenhuizen en zelfs een veld waar kinderen voetbalden. Eind juli trof een drone-aanval nog een klooster, waarbij twee nonnen omkwamen.

‘Turkse droneproducenten zijn een soort lords of war’, meent ook Wim Zwijnenburg van de Nederlandse vredesorganisatie PAX. ‘Ze verdienen aan politieke instabiliteit en lijken weinig exportbeperkingen op te leggen wanneer landen deze drones inzetten bij aanvallen waarbij ook burgers omkomen.’

MIT en PKK

Toen de jonge Selçuk Bayraktar begin jaren 2000 aan de Amerikaanse universiteit MIT belandde, was van het latere succes nog weinig te merken. Hij was een getalenteerde ingenieursstudent en de erfgenaam van het familiebedrijf Baykar, dat zijn vader had opgericht en dat zich toen toelegde op auto-onderdelen. Zijn broer Haluk, vandaag CEO van Baykar, studeerde in dezelfde periode aan Columbia University.

Toen Selçuk naar Turkije terugkeerde, was hij ervan overtuigd dat drones de oorlogsvoering zouden veranderen. De ambitieuze broers Bayraktar kwamen er aan op een scharniermoment. Het Turkse leger zag het militaire potentieel van drones, onder meer in de strijd tegen Koerdische groeperingen zoals de PKK. Maar bewapende drones waren voor Turkije nauwelijks verkrijgbaar op de internationale markt.

‘Als je in die periode op zoek was naar bewapende drones, had je niet veel opties’, vertelt Sitki Egeli, hoofddocent aan de Izmir University of Economics, die vóór zijn academische carrière in de Turkse wapenindustrie werkte.

‘De VS verkochten hun drones slechts aan een select groepje landen, vooral in West-Europa. Turkije vroeg de VS om bewapende drones, maar die weigerden dat. Je had ook nog Israël, maar ook dat was geen succes. En je kon natuurlijk bij China aankloppen, maar dat ligt gevoelig als je lid bent van de NAVO.’

Daar komt nog bij dat Turkije in zijn geschiedenis meermaals het doelwit van westerse wapenembargo’s is geweest, ondanks het NAVO-lidmaatschap. ‘Turkije heeft conflicten gehad met de Verenigde Staten, de Europese Unie en andere westerse landen’, vertelt Ufuk Necat Tasci, hoofddocent internationale betrekkingen aan de Çanakkale Onsekiz Mart University in Turkije. ‘Al sinds de jaren 70 krijgen we embargo’s opgelegd. Elke keer opnieuw is dat een wake-upcall voor Turkije.’

Die ervaringen gaven de ontwikkeling van een eigen defensie-industrie extra urgentie. Turkije begon daarom fors te investeren in de binnenlandse productie van wapens, waaronder drones.

Turkse Shahed

Met overheidssteun en veel eigen innovatiekracht konden bedrijven als Baykar snel groeien. En Baykar is lang niet het enige snelgroeiende dronebedrijf in Turkije. Dat maakt SAHA duidelijk, de militaire conferentie die in mei dit jaar in Istanbul plaatsvond. De beurs is een hoogmis van de Turkse wapenindustrie, met een tiental grote droneproducenten die er trots hun nieuwste toestellen presenteren.

‘Dit is onze volgende vedette’, grijnst een verkoper terwijl hij wijst naar een grote, driehoekige drone met een propeller aan de achterkant. Het toestel staat opgesteld aan de stand van STM, een Turks staatsbedrijf dat tot voor kort gespecialiseerd was in scheepsbouw, maar zich inmiddels ook op de dronemarkt heeft gestort. Hun nieuwste model is een eigen variant van de Iraanse Shahed-zelfmoorddrone. Rusland gebruikt Shahed-drones op grote schaal om Oekraïense steden te bestoken. Nu is ook in Turkije een vergelijkbaar toestel te koop.

Het verhaal van STM vertoont gelijkenissen met dat van Baykar, al groeide het bedrijf minder explosief. Enkele jaren geleden bracht STM zijn eerste drone uit: de Kargu, een compacte quadcopterdrone met vier propellers. Het Turkse leger nam het toestel enthousiast in gebruik en zette het ook in Libië en Syrië in. Sindsdien dook de drone in verschillende andere landen op, zoals Peru en Azerbeidzjan.