Sámi onder druk van mijnbouw, toerisme en zelfs groene transitie

De Sámi hebben een bewogen geschiedenis. In 2024 bood Noorwegen excuses aan voor het beleid van gedwongen assimilatie, na advies van een Waarheids- en Verzoeningscommissie. Onlangs nog kwam een Zweedse commissie tot hetzelfde advies.

Maar hoewel er steeds meer aandacht is voor de Sámi-cultuur en hoe hun economisch bestaan onder druk staat, wordt de kwetsbare manier van leven van de Sámi opnieuw bedreigd. Ironisch genoeg ook door een trend die doorgaans als positief wordt beschouwd: de groene revolutie.

Rendieren

Het Noorse Kautokeino voelt als de hoofdstad van Sápmi, het thuisland van de Sámi. Een groot deel van het gebied, waar rendieren doorheen trekken, ligt boven de poolcirkel en strekt zich uit over Noorwegen, Zweden, Finland en het Russische schiereiland Kola.

In Kautokeino maken de Sámi 95 procent van de bevolking uit, en bezit één op de twee inwoners rendieren. Dat geldt ook voor burgemeester Anders Buljo: hij werkte vroeger fulltime in de rendierhouderij, maar zijn zoon heeft het inmiddels overgenomen.

Op dit moment bevinden de dieren zich nog in de bergen, dichter bij de kust en op de eilanden, maar met de winter in aantocht trekken ze dieper landinwaarts, legt Buljo uit. De heuveltop biedt een panoramisch uitzicht over het uitgestrekte landschap: kilometers aan toendra en glooiende heuvels, afgewisseld met lage begroeiing, moerassen, meren en beken. Afgeronde, kale bergen strekken zich uit tot aan de horizon. De hogere toppen blijven het hele jaar door bedekt met sneeuw en ijs.

De Sámi leefden vroeger nomadisch en volgden de verplaatsingen van de rendieren. Die praktijk is nog altijd diep verweven met de cultuur, en de Sámi onderhouden een sterke band met de natuur.

Obstakels

Ooit waren de rendieren wild en werd er door de Sámi op gejaagd. In het landschap zijn nog steeds sporen te vinden van valstrikken die daartoe millennia lang in gebruik zijn gebleven. Doorheen de geschiedenis begonnen de Sámi de dieren op bepaalde momenten van het jaar in kuddes bijeen te drijven om de geschikte dieren te selecteren voor de slacht.

Toen de Sámi onder staatsgezag kwamen, werden er gemeenschappen voor de rendierhouderij opgericht. Elk van die gemeenschappen bezit honderden of duizenden rendieren, maar de obstakels stapelen zich op.

‘Windenergie, mijnen en vakantieparken nemen steeds meer ruimte in’, zegt Buljo. ‘Gelukkig zijn hier geen echt grote skigebieden en blijft het toerisme nog wel beheersbaar.’

Maar de lijst met bedreigingen voor de Sámi is lang: bosbouw, landbouw, mijnbouw, grote bouwprojecten, waterkrachtcentrales, sneeuwscooterroutes, skiliften en een groeiend netwerk van wegen en spoorlijnen. Jagers en skiërs worden per helikopter naar de bergen vervoerd. In Zweden is het zelfs toegestaan om per helikopter afgezet te worden op bergtoppen om vandaar naar beneden te skiën.

‘Het is ongelooflijk hoe weinig mensen weten over de Sámi en inheemse volkeren, zeker verder naar het zuiden’, zegt Buljo. ‘We moeten werken aan meer begrip.’

Groene transitie

Het windpark bij Fosen is een bekend voorbeeld. In 2021 oordeelde het Noorse Hooggerechtshof dat de windturbines die er waren gebouwd illegaal waren, omdat ze een inbreuk vormen op het recht van de rendierhouders.

‘Ze bouwen eerst en stellen daarna pas vragen’, zegt Buljo. ‘De rechter heeft vastgesteld dat er sprake is van een schending van de mensenrechten, maar de turbines staan er nog altijd.’

Net als inheemse volkeren in Noord- en Zuid-Amerika werden de Sámi in het verleden onder dwang verplaatst door nationale regeringen. Daarbij werd ook geweld gebruikt.

‘Dat ging door tot in de jaren 1970’, zeg Buljo. ‘De zaak-Fosen toont dat we vandaag nog altijd met vergelijkbare tendensen te maken krijgen.’

De “groene transitie” wordt vaak gepresenteerd als inherent positief, maar achter de retoriek schuilen economische belangen van staten en bedrijven, zegt hij. ‘Hoe groen is de transitie eigenlijk? Wanneer het laatste erts uit de bergen is gehaald en op de laatste bergtop een windturbine is geplaatst, is er geen reden meer om hier te blijven.’

Helemaal kansloos is zijn gemeenschap niet. ‘In 2019 erkende het Hooggerechtshof de rendierhouderij als een traditionele vorm van landgebruik, wat de juridische positie ervan versterkt. En in Noorwegen staan we inmiddels iets verder dan in Zweden en Finland.’

Klimaatverandering

In 1979 kwamen inheemse volken van over de hele wereld samen in Karesuando, in het uiterste noorden van Zweden. ‘Wij, inheemse volkeren, hebben één ding gemeen: we willen in harmonie met de natuur leven, en dat kunnen we ook’, zei de woordvoerder van de Sámi toen.

Die overtuiging is gebleven. Maar technologische vooruitgang en economische groei veranderen het leven overal ter wereld ingrijpend, en de gevolgen zijn groot voor inheemse volkeren. Met name door de klimaatverandering, die het gevolg is van die trends.

Boven de poolcirkel worden de veranderingen steeds meer duidelijk: zachtere winters, hetere zomers en smeltende gletsjers. De Sámi zien met lede ogen hoe hun flora en fauna worden aangetast.

Noorwegen en Denemarken behoren tot de 24 landen die het Verdrag rond inheemse en in stamverband levende volkeren van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) uit 1989 hebben geratificeerd. Het is een cruciaal instrument voor de bescherming van de rechten van inheemse volken, maar Zweden en Finland hebben het niet ondertekend.

In tegenstelling tot veel andere inheemse bevolkingsgroepen elders in de de wereld hebben de Sámi zich niet gewapend verzet. Omdat ze verspreid over de regio woonden, zijn ze geleidelijk verdreven van gronden die zij al millennia lang hadden bewoond.

In Noorwegen leidde vijf jaar werk door de Waarheids- en Verzoeningscommissie in 2024 tot een officieel excuus aan het Sámi-volk en concrete maatregelen. Een gelijkaardige Finse commissie voor de Sámi publiceerde haar rapport in december 2025, in Zweden gebeurde dat onlangs, op 30 september.

Historisch moment

De aula van de Mid Sweden University in Östersund zat voor die gelegenheid vol. Honderden Sámi waren vanuit heel Sápmi afgezakt om getuige te zijn van het historisch moment - waarvan velen hoopten dat het het begin van iets nieuws zou markeren.

‘Het Zweedse beleid van assimilatie is zeer succesvol geweest’, vertelt Marja-Kristin Skum, met een vleugje ironie in haar stem. Skum is zelf Sámi, rendierhouder, docent en taalonderzoeker aan de Sámi University of Applied Sciences in Kautokeino.

Ze interviewde mensen in het kader van het werk van de Waarheidscommissie. De meesten waren tussen de 60 en 70 jaar oud, maar ook kinderen legden getuigenissen af. De verhalen laten er geen twijfel over bestaan: het overheidsbeleid heeft diepe littekens achtergelaten.

‘Dit is de waarheid. Maar hoe ziet verzoening eruit? Dit gaat niet alleen over ons, de Sámi: ook de staat en de rest van de bevolking hebben werk te verzetten’, zegt Skum. ‘Hoe herstellen we alle schade? De wond is nooit genezen.’

Hoewel het beleid van de Noorse, Finse en Zweedse overheid verschilde, worden de drie landen geconfronteerd met vergelijkbare vragen over hun verleden en heden. Liv Inger Somby, rector van de Sámi Hogeschool in Kautokeino, reisde meer dan 1000 kilometer naar Östersund om de presentatie van het Zweedse rapport bij te wonen. Het rapport roept op tot ‘officiële excuses, schadevergoeding en nationaal herstel voor historisch onrecht.’

Geen grenzen

‘Natuurlijk wordt wat er in Zweden gebeurt ook in Noorwegen gevolgd. In Sápmi kennen we in feite geen grenzen, en we moeten over de nationale grenzen heen blijven samenwerken. Het is van groot belang dat we samen sterk staan’, zegt ze.

Vanaf de 18e eeuw kregen boeren uit het zuiden van Zweden land toegewezen in het noorden, waar grondstoffen als hout, zilver, ijzererts en goud voor het grijpen lagen. Vanaf de jaren 1950 werden er talloze waterkrachtcentrales met enorme stuwdammen gebouwd, waardoor grote gebieden onder water kwamen te staan.

Tot ver in de 20ste eeuw mochten de Sámi hun eigen taal niet spreken of hun religie of spiritualiteit belijden. Maar de voorbije jaren beleeft de Sámi-cultuur wat sommigen een “bloeiperiode” noemen: ze is veel zichtbaarder in film, literatuur en muziek, en krijgt meer erkenning in de culturele sector.

‘Een waarheidscommissie kun je niet zomaar herhalen, en het rapport mag niet in een of andere lade verdwijnen’, zegt Ol-Ánte Sikku, voorzitter van de cultuurstichting Gaaltije in Östersund. ‘Er moet echt iets uit voortkomen. Als het nu niet gebeurt, zal het nooit gebeuren.’

Maar sinds de start van de commissie is het politieke en maatschappelijke klimaat verhard, merkt hij op. ‘De belangen van de Sámi kunnen als obstakels worden gezien, zowel in de context van mijnbouw, de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen, de ‘groene transitie’, defensie, herbewapening en ruimtevaartinitiatieven.’

En wanneer politieke leiders – impliciet of expliciet – suggereren dat de Sámi de ontwikkeling in de weg staan, voeden ze de vijandigheid.

Zweedse coalitie

Het valt nog te bezien of de Zweedse waarheidscommissie tot concrete actie zal leiden. Het rapport komt bij de nieuwe regering terecht, maar die is nog niet gevormd, na de verkiezingen van 13 september.

Een mogelijke coalitie van links, groenen en het politieke midden zou naar verwachting meer nadrukt leggen op milieubescherming dan de vertrekkende rechtse regering. Maar economische belangen blijven stevig doorwegen.

En de druk op de Sámi is groot. Er zijn voorstellen en vergunningsaanvragen, van meer skiliften tot grootschalige windparken en mijnen, terwijl zelfs buitenlandse bedrijven vergunningen kunnen krijgen voor proefboringen. Zweden wordt vaak gezien als een land vol bos, maar 90 procent daarvan wordt beheerd, aangeplant en geoogst na 80 tot 120 jaar.

Als de Sámi zorgen voor de rendieren, zullen de rendieren zorgen voor de Sámi, stelt een oud gezegde. Maar tegenwoordig gaat het daarbij over veel meer dan enkel het hoeden van de dieren zelf. Voor de Sámi-gemeenschappen betekent het ook een constante strijd via de administratie en rechtbanken: zich goed documenteren, dossiers voorbereiden en reageren op bedreigingen.

Auteur: Johan Mikaelsson