Waar kunnen Russen die tegen Poetin zijn nog naartoe?

Een van de laatste legale routes

Tussen 2022 en 2025 konden naar schatting 2500 Russische activisten, journalisten, mensenrechtenverdedigers, lgbtq+-activisten, academici en deserteurs dankzij zo'n humanitair visum naar Duitsland komen, volgens onderzoek van mensenrechtenorganisatie Horizonte Exilhilfe. Het was een van de laatste legale routes voor vervolgde Russen om een veilige plek in Europa te bereiken.

Dat kanaal is nu gesloten, terwijl de repressie in Rusland verder is opgevoerd. Maar zelfs gesprekken in Berlijn tussen hooggeplaatste Russische oppositieleiders en de Duitse autoriteiten leverden niets op.

Was het programma dan mislukt? Tatiana Kasimova onderzocht voor Horizonte Exilhilfe hoe Russen met een Duits humanitair visum hun weg vonden in Duitsland. ‘We stelden vast dat een groot deel van die Russen nu werk heeft of actief op zoek is naar werk, in gehuurde appartementen woont, Duitse taalopleidingen volgt en actief blijft voor acties die ijveren voor verandering in Rusland’, zegt ze. 

‘Daarmee wilden we aantonen dat het programma werkte. Toch werd het stopgezet. Zonder ondersteuning zal deze kracht voor verandering in Rusland langzaam uitdoven.’

Deserteurs zitten vast

Daria Sirink, die zelf uit Rusland vluchtte na haar deelname aan antioorlogsprotesten in Sint-Petersburg, begeleidde met In Transit ongeveer 700 van de 2500 Duitse visumdossiers. In Transit hielp hen Rusland te verlaten, controleerde hun dossiers en bezorgde die aan het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken.

‘Net daar ligt een kans voor Europa: elke soldaat die weigert te vechten en die een veilige uitweg krijgt, is iemand minder voor de Russische oorlogsmachine.’

‘Een journalist die vanuit Berlijn kan blijven werken, bereikt nog altijd een publiek in Rusland. Een mensenrechtenadvocaat kan misbruiken blijven documenteren’, zegt Sirink.

Samen met militaire juristen ontwikkelde In Transit ook procedures om deserteurs te helpen. ‘Hun verhalen werden nauwgezet gecontroleerd. Toch kregen uiteindelijk slechts een dertigtal Russische deserteurs een Duits of Frans humanitair visum.’

‘De meesten zitten nog altijd in Armenië of houden zich schuil in Rusland. Net daar ligt een kans voor Europa: elke soldaat die weigert te vechten en een veilige uitweg krijgt, is iemand minder voor de Russische oorlogsmachine’, zegt Sirink.

‘Veel Russische soldaten zoeken een uitweg’, zegt militair advocaat Artyom Klyga. Vóór de invasie van Oekraïne zetelde hij in een Russische dienstplichtcommissie en verdedigde hij jarenlang de rechten van soldaten. Vandaag werkt hij vanuit Duitsland voor de Russische beweging van gewetensbezwaarden. Hij brengt ook de situatie van Russen die niet aan de oorlog willen deelnemen onder de aandacht bij internationale en Duitse instellingen.

‘Na de mobilisatie van 2023 voerde het Kremlin een reeks maatregelen in om meer manschappen te vinden’, legt Klyga uit. ‘De dienstplichtleeftijd werd opgetrokken tot dertig jaar, een digitaal oproepsysteem verzamelt data en brengt vrijwel alle dienstplichtigen in beeld, rekruten krijgen hoge premies en wie eenmaal tekent, raakt nog nauwelijks uit zijn contract. Ook juridische bescherming werd uitgehold.’

‘Veel mannen kregen achteraf spijt’, vervolgt Klyga. ‘In 2024, tijdens de eerste gevechten op Russisch grondgebied in de regio Koersk, kreeg ik alleen al op mijn telefoon honderden noodkreten binnen.’

Een resolutie van het Europees Parlement riep de EU-lidstaten op om Russische gewetensbezwaarden te beschermen. Maar sindsdien kregen nog geen honderd gewetensbezwaarden asiel.

‘Wij hielpen niet zomaar iedereen die zegt dat hij deserteur is. We deden een grondige verificatie, met strikte ondervraging en controle van documenten in nauw overleg met de Duitse inlichtingendienst. Als ze iemand willen controleren, staan we klaar.’

Een resolutie van het Europees Parlement van 16 februari 2023 riep de EU-lidstaten op om Russische gewetensbezwaarden te beschermen. Maar sindsdien kregen nog geen honderd gewetensbezwaarden asiel, duidt Klyga. Voor deserteurs is het nog moeilijker.

In januari 2025 erkende een rechtbank in Berlijn wel voor het eerst dat dienst in het Russische leger een risico vormt voor gezondheid en leven. De uitspraak kwam er in een asielzaak van een Russische dienstplichtige. ‘De rechter verwees expliciet naar analyses van onze organisatie’, zegt Klyga.

Meer vluchtroutes vallen weg

Ook het aantal Russen dat in Duitsland als vluchteling bescherming krijgt via de gewone asielprocedure, blijft beperkt. Tussen begin 2022 en april 2025 vroegen 6374 Russische mannen tussen 18 en 45 jaar asiel aan in Duitsland. Slechts 349 van hen kregen een beschermingsstatus. Die cijfers werden opgevraagd door het Duitse parlementslid Clara Bünger (Die Linke). 

‘Honderdduizenden Russen hebben Rusland verlaten om zich te onttrekken aan de militaire dienst. Het aandeel van Duitsland in de bescherming van deze mensen is schandelijk laag’, schreef Bünger.

Voor de meeste Russische emigranten is een asielaanvraag dan ook een laatste redmiddel. Ze proberen vooral via een werk- of studentenvisum naar Duitsland te komen, ook al zijn deze procedures vaak langlopend en niet aangepast aan het soms acute gevaar waarin sommigen kunnen terechtkomen.

Tot voor kort reisden veel vervolgde Russen via Bosnië naar Kroatië om daar asiel aan te vragen. Maar sinds de invoering van het Europese Migratie- en Asielpact op 12 juni 2026 is ook die route afgesloten.

‘Wij registreren ook geregeld pushbacks aan de grenzen van de Baltische staten, terwijl Russische dissidenten in Finland negatieve asielbeslissingen krijgen’, vertelt Sirink. ‘Het gaat om antioorlogsactivisten, mensen die aan Navalny (de vervolgde en vermoorde Russische oppositieleider, red.) doneerden, gewetensbezwaarden, deserteurs. Mensen die weigeren deel uit te maken van de oorlogsmachine worden behandeld als elke andere “ongewenste migrant”.’

‘In Telegram- en WhatsAppgroepen van vluchtende Russen zien we dat de gesprekken nu vooral draaien rond mensensmokkelaars’, vervolgt Sirink. ‘Door legale routes af te sluiten, stimuleer je net illegale migratie.’

‘Wij raden mensen inmiddels aan om in Armenië te blijven, ook al weet ik dat dat geen duurzame oplossing is’, zegt Artyom Klyga. ‘In Armenië kunnen Russen zonder visum binnen. Maar ze krijgen er geen asiel. Zodra hun paspoort verloopt, raken velen klem. Russische consulaten weigeren diensten aan mensen die als “buitenlands agent” zijn bestempeld of politiek worden vervolgd.'

Bureaucratisch doolhof

Wie er wel in slaagt Europa te bereiken, is daarmee nog niet noodzakelijk uit de problemen. Ook de ongeveer 2500 Russen die Duitsland bereikten via het programma voor humanitaire visa, kregen te maken met een bureaucratisch doolhof en een vaak geïsoleerd bestaan.

Eenmaal aangekomen hadden ze weinig controle over hun leven. De Duitse overheid wees hen toe aan gemeenten verspreid over het land, vaak in kleinere steden of dorpen. Daar konden ze niet zomaar weg, omdat ze dagelijks verplichte integratie- en taalcursussen moesten volgen.

Volgens Evelina Chayka van Equal PostOst, een Russische lgbtq+-organisatie, beperkte dat hun mogelijkheden om een nieuw netwerk op te bouwen of om hun activisme verder te zetten.

‘Voor lgbtq+-activisten is het niet evident om in conservatieve regio’s in Duitsland terecht te komen’, zegt ze. ‘Daarom proberen we Russische lgbtq+-personen die verspreid over Duitsland wonen met elkaar in contact te brengen. Zo kunnen ze opnieuw een gemeenschap opbouwen en elkaar ondersteunen.’

‘In Rusland werkte ik zelf met vluchtelingen. Ik gaf Russische les aan vrouwen uit Syrië en Afghanistan. Zij vertelden over de absurde situaties waarin ze terechtkwamen. En nu zat ik daar zelf in.’

Maksim Jevstropov en Darja Apachontsjitsj belandden van een actief leven in de Russische grootstad Sint-Petersburg in een geïsoleerd opvangcentrum.

Jevstropov was professor filosofie in Sint-Petersburg, zijn ex-vrouw Apachontsjitsj kunstenares en lerares Russisch. Na de invasie van Oekraïne openden de autoriteiten een strafzaak tegen hun kunstenaarscollectief Party of the Dead, dat al jaren de absurditeit van de Russische repressie blootlegde. Jevstropov staat op de Russische opsporingslijst, Apachontsjitsj was een van de eersten die als “buitenlands agent” werd bestempeld.

Ze vluchtten naar Georgië, maar konden daar hun paspoort niet meer vernieuwen. Met een Duits humanitair visum konden ze uiteindelijk naar Duitsland vertrekken. In een kamertje van een collectieve opvang in een buitenwijk van Keulen vertellen ze over hun aankomst.

‘Tijdens de procedure hadden we het gevoel dat het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken ons serieus nam. Maar zodra we aankwamen, werden we gewoon de zoveelste migrant in de rij bij de migratiedienst. Die overgang was confronterend.’

Apachontsjitsj herinnert zich hun aankomst nog levendig: ’Het was één uur ’s nachts. De taxichauffeur zette ons af in een bos. Geen simkaart, geen internet. Het contrast was enorm: van directe gesprekken met het ministerie naar een piepkleine container zonder elektriciteit (de opvangfaciliteit, red.). In Rusland werkte ik zelf met vluchtelingen. Ik gaf Russische les aan vrouwen uit Syrië en Afghanistan. Zij vertelden over de absurde situaties waarin ze terechtkwamen. En nu zat ik daar zelf in.’

Deportatie dreigt

In de Europese Unie, en vooral in de Baltische staten en Duitsland, groeit intussen de bezorgdheid over Russische spionage. In de Baltische staten worden Russen volgens alle organisaties waarmee MO* sprak steeds vaker als een potentieel gevaar voor de nationale veiligheid behandeld.

Een aantal Russische organisaties opereerden als brugorganisaties tussen Russische dissidenten en Duitse overheidsdiensten. Zij spreken over een fundamenteel veranderde relatie: ‘Vroeger werkten we samen met de Duitse autoriteiten om mensenrechten te beschermen’, zegt advocaat Artyom Klyga. ‘Nu moeten we tégen hen procederen om mensenrechten te beschermen: we vechten negatieve asielbeslissingen aan en proberen deportaties te voorkomen.’

‘Iedereen dacht dat er geen deportaties van Duitsland naar Rusland plaatsvonden, maar ik ben een illusie armer geworden.’

Die verschuiving heeft ook gevolgen voor de capaciteit van de Russische oppositie zelf. Klyga moest onlangs een collega juridisch bijstaan nadat zij in Letland als een bedreiging voor de nationale veiligheid was bestempeld. ‘Uiteindelijk werd ze naar Montenegro gedeporteerd. Ik moet dus tijd besteden aan de verdediging van mijn eigen collega’s, tijd die ik niet meer kan gebruiken om deserteurs en gewetensbezwaarden te helpen.’

‘Iedereen dacht dat er geen deportaties van Duitsland naar Rusland plaatsvonden, maar ik ben een illusie armer geworden’, zegt Sirink. Ze vertelt over twee dossiers waarin de juridische hulp van In Transit het verschil maakte.

Een Duitse vrouw nam contact op met de organisatie omdat haar Russische echtgenoot, Ilja Shkolnij, in een gesloten uitzetcentrum zat en binnen drie weken naar Rusland gedeporteerd zou worden. In een lijvig dossier toonde In Transit aan dat hij bij aankomst in Rusland een groot risico liep om te worden gearresteerd. Shkolnij was actief geweest binnen de organisaties van de gedode oppositieleider Aleksej Navalny.

Parlementsleden van Die Linke, Die Grünen en SPD stuurden steunbrieven naar het ministerie. Shkolnij werd uiteindelijk één dag voor zijn geplande uitzetting vrijgelaten.

Daarvoor had hij drie jaar zonder succes geprobeerd een verblijfsvergunning te krijgen, via asiel of op basis van zijn huwelijk met een Duitse vrouw.

‘Wat was er gebeurd als zijn vrouw ons niet had gevonden?’, vraagt Sirink zich af.

Shkolnij geeft zelf het antwoord: ‘Dat weet ik niet. Het moderne Russische autoritaire regime is onvoorspelbaar. Anders dan het stalinistische systeem hoeft het niet iedereen te onderdrukken. Het volstaat om af en toe enkele mensen gevangen te zetten en dat breed uit te smeren als waarschuwing voor de rest. Je weet nooit of jij de volgende bent bij wie zogenaamd “extremistisch” materiaal op de telefoon wordt gevonden.’

Ook een Russische architecte en moeder van twee kinderen dreigde te worden uitgezet. Tegen haar liep in Rusland een dossier dat kon uitmonden in strafrechtelijke vervolging. Ze vluchtte naar Duitsland, waar ze Oekraïense vluchtelingen hielp, maar kreeg na drie jaar een negatieve asielbeslissing.

‘En opnieuw: ze kreeg tóch asiel’, vertelt Sirink. ‘Nadat we aantoonden dat ze bij terugkeer zou worden gearresteerd.’