“‘De herfst van het grote zwijgen’

En zo moet het toch weer gaan over de zomer en de herfst van het grote zwijgen. De klimaatontwrichting laat zich niet vergeten. En terwijl sommigen proberen een eindtijd dichterbij te brengen, zou je kunnen nadenken over hoe je kunt dansen in een begintijd.

Dingen waarover een mens eigenlijk liever zou willen spreken, in mijn geval dan. De aanpassingen in de tekst van Tangled up in blue die Bob Dylan blijkbaar heeft aangebracht nu hij dat nummer voor het eerst sinds jaren weer speelt tijdens zijn concerten. Dat nummer lijkt een voorbeeld van ononderbroken creatief stromen. Misschien is de oude man er gewoon nooit tevreden over? Of misschien houdt hij ervan dat dingen altijd in beweging zijn, eindeloos, onderweg. Dat dingen in het moment gebeuren. Met No Direction Home.

Niet dat het voor de rest van de wereld zo belangrijk is, maar mij heeft het onvatbare van Dylan altijd erg gefascineerd. Het geldt eigenlijk misschien wel voor mijn liefde voor allerlei kunstvormen in het algemeen. Dat ze naar plekken gaan die ik in mijn eigen lichaam nog niet kende of waarvoor ik waarschijnlijk schrik zou hebben. Dat ze daardoor zelf een soort plek worden, en dat dat dan weer een helend of troostend effect kan hebben. Er is ergens in mij een groot verlangen naar troost, groter dan ik zelf besef waarschijnlijk. Dat is niet zo erg, het is gewoon een deel van mijn huid, denk ik.

Er is denk ik nog een andere dimensie aan dit alles. En die heeft te maken met het sluimerende gevoel van onrust dat ik de voorbije maanden zo sterk voelde. Velen voelden het, tijdens die hete zomer van het grote zwijgen. Normaal zou de zomer een veilige plek van rust en plezier moeten zijn. Nu was de zomer voor te veel mensen een periode van gevaar of onveiligheid. Zoals voor sociale huurders in hun snikhete appartement die nergens naartoe konden, en probeerden op allerlei creatieve manieren de dagen te overleven.

Onze lichamen zijn niet gemaakt om goed te functioneren in te hoge temperaturen die te lang duren. Ik voelde zelf ook hoe mijn lichaam – dat op zich al niet goed weet wat veiligheid is – bijna de hele tijd hyperalert was. En ik ben dan nog bij de geprivilegieerden die binnen konden blijven in een relatief koel appartement. En ik kan zelfs niet bij benadering vatten hoe het moet zijn om, zoals in sommige steden in India, te moeten leven met temperaturen boven de 50°C.

Het lukte me soms niet om gewoon te genieten van mijn vrije dagen, lezend in heel erg mooie boeken of op bezoek bij mij zo dierbare mensen, en niet te denken aan die verwarrende wereld buiten.

Het was alsof ik mezelf de hele tijd in een ingewikkelde spagaat moest dwingen. En eigenlijk zou ik graag soms gewoon alleen maar moeten nadenken over die zoveelste wijziging van Tangled up in blue zonder te moeten denken dat ik daarvoor de buitenwereld echt moet wegduwen of zo. Er is iets daarbuiten dat niet meer te ontkennen is zonder jezelf volledig in cynisme te hullen.

Ik omschrijf het hier wat onhandig, maar ik probeer iets te benoemen over het moment in de tijd waarin we terechtgekomen zijn. En in de lijn van wat ik leerde van Hannah Arendt is er de overtuiging dat je je – ook in deze wankele tijden – niet kunt onttrekken aan je eigen burgerschap.

Het grote zwijgen

En dus ja, ik moet het ook weer hebben over die zomer en die herfst van het grote zwijgen. En op den duur weet je zelfs niet meer welke woorden je nog niet hebt gebruikt om je verontwaardiging en tegelijk je verdriet uit te drukken.

Hoe moet je ermee omgaan dat de klassieke politici blijkbaar zelfs na duizenden extra hittedoden nog niet eens te bewegen zijn tot iets als een spoedzitting van de regering of het parlement? Hoe moet je ermee omgaan dat sommige politici het blijkbaar oké vinden om echt de nihilistische toer op te gaan en actief de klimaatontwrichting ridiculiseren, in de hoop dat hun dat op korte termijn enig politiek voordeel oplevert?

Hoe moet je ermee omgaan dat je moet toekijken hoe regeringen, door te zwijgen, een immense kans missen op een soort pedagogisch proces waarin ze aan de bevolking zouden kunnen uitleggen dat dit klimaatontwrichting is? Een proces waarin ze verantwoordelijkheid nemen en proberen burgers mee te krijgen in een gezamenlijke weg die moeilijk zal zijn.

Door dat niet te doen, lieten ze een ruimte open die gretig zal worden ingevuld door extreemrechts. Door dat niet te doen, duwden ze een kwetsbare groep in de samenleving nog verder weg. En waarom? Uit kortetermijnberekening, iets als: als we erkennen dat er een probleem is met de klimaatontwrichting gaan de Groenen daarvan politiek profiteren, dus doen we het maar niet.

Misschien voelen ze zich daar goed bij, maar ondertussen gaat die klimaatontwrichting genadeloos verder, en blijft het meer dan ooit nodig om te vechten voor elke tiende graad. Je zou zeggen dat al wie dat moet weten er ook naar zal handelen, maar onder meer in het Europees Parlement blijven de rechts-conservatieve partijen onverminderd ijveren voor het afzwakken van het klimaatbeleid. Iets als: liever snel naar de hel dan traag naar de hemel.

Ik blijf roepen tegen de radio en de krant bij de zoveelste non-discussie over ‘maar hebben jullie niet te veel aandacht gegeven aan structurele maatregelen/mitigatie, waardoor er te weinig aandacht was voor adaptatie?’. (Al jaren beschrijven wetenschappers telkens opnieuw dat er grenzen zijn aan adaptatie, en dat een ambitieuze snelle mitigatie net de voorwaarde is om adaptatie nog een kans te geven. En elke keer opnieuw moeten die wetenschappers dat geduldig komen uitleggen…)

Ik blijf roepen bij vermoeiende framings, zelfs door een klimaatminister die veel beter zou moeten weten, over “groene fundi’s”. (Echt Melissa?! Echt?! Gaan we het zo spelen?!) Ik blijf verbijsterd trillen van verontwaardiging als de in een interview verzamelde klimaatministers van ons land zeggen dat ze eigenlijk vinden dat de burgers nog bozer zouden moeten zijn op hen. (Hebben jullie de spiegels uit jullie huis verwijderd?!)

Ik merk steeds opnieuw dat ik geen aanleg heb voor adaptatie aan dat cynisme. En dan is het hoogtijd voor een dosis Bach. Iets als lang genoeg luisteren naar de Goldbergvariaties, tot je lichaam helemaal verdwenen is in die helende en tegelijk zoekende en eindeloos bewegende muziek, tot je weer terug kunt komen voor een nieuwe dag.

Ik wil helemaal niet zeggen dat het gemakkelijk is of dat er een of andere pijnloze politieke uitweg is uit dit alles. Die is er niet. En soms denk ik dat het grote zwijgen voor een deel is ingegeven door het besef dat er iets fundamenteels bezig is dat steeds moeilijker te ontkennen valt. We hebben zeven van de negen planetaire grenzen overschreden.

Gevaarlijke tipping points komen in zicht of zijn bereikt. De ecologische ontwrichting, die zich mee vertaalt in toenemende onrechtvaardigheid, voltrekt zich voor onze ogen. Die werkelijkheid met alles wat je in je hebt ontkennen, is misschien wel nodig om verder te kunnen hollen in een tunnelvisie. (“Ik lig niet wakker van de klimaatverandering, ik ben een vooruitgangsoptimist.”)

Zichzelf heel stoer vindende politici proberen dan een boodschap te geven van: wij hebben nu echt geen tijd voor al dat klimaatgedoe, we moeten onze begroting redden. Alsof het ene niets te maken zou hebben met het andere. Uit recente rapporten blijkt al dat de maatschappelijke en dus ook financiële kost van deze heetste zomer de hele winst opeet die men dacht te kunnen bereiken door de zo verhoopte BBP-groei.

Doorhollen in de logica van die tunnelvisie betekent onherroepelijk dat je steeds hardnekkiger moet ontkennen wat rechtstreeks inhakt op de groei die je probeert te bereiken én dat je steeds meer mensen uitsluit van sociale bescherming. Hoewel het in het klassieke politieke jargon allemaal zogenaamd logisch klinkt, is het geen goede strategie om nog meer gas te geven als je naar een muur toe rijdt. Het is die veronderstelde ‘normaliteit’ die ons steeds dichter bij de afgrond brengt.

Echte keuzes

We hebben meer dan genoeg kennis om een weg in te slaan die de klimaatontwrichting nog kan afremmen en ombuigen. We kunnen werk maken van een beleid dat een maatschappelijke weerbaarheid organiseert tegen de steeds groter worden systemische schokken die op ons afkomen bij ongewijzigd beleid. Het is mogelijk om een begroting te maken die wél past binnen de planetaire grenzen.

Maar dan moeten er echte keuzes gemaakt worden. Ervoor zorgen dat alle burgers op een duurzame manier kunnen wonen in een woning die genoeg beschermt tegen extreme hitte is dan belangrijker dan het nastreven van een gevaarlijk illusoir – het is zo fundamenteel dat er niet over mag gediscussieerd worden en dat het zelfs buiten de begroting wordt gehouden – project als Oosterweel.

Natuurherstel en een overschakeling naar een duurzaam landbouw- en voedingssysteem zijn dan belangrijker dan salariswagens of tweede verblijven. Steun geven aan bussen voor iedereen is dan meer prioritair dan steun geven aan luchthavens voor sommigen. Investeren in goede publieke dienstverlening en sociale bescherming zou normaler moeten zijn dan het vrijwaren van de privileges van superrijken of het actief ontmantelen van het maatschappelijk middenveld.

Er is bij dit alles wel een heel moeilijke mentale klip die we zouden moeten nemen, in het besef van de grote ontrafeling die bezig is. Een verspillend en onrechtvaardig welvaartsmodel dat veel te zwaar weegt op de planeet en zo ongelijkheid genereert is niet te redden. Een maatschappij die een waardig leven garandeert aan allen binnen de planetaire grenzen is nog altijd een wereld die te winnen is. Om dat te kunnen doen heb je een moed nodig die we tot nu toe nog niet zagen bij de klassieke politici.

De voorbije maanden had ik vaak heel boeiende “trage” gesprekken met mooie mensen over hoe we best zullen bewegen in de tijden die komen. Ik vind dat eerlijk gezegd niet altijd zo gemakkelijk, en dat is niet zo erg denk ik. Ik probeer te navigeren met dit ontheemde lichaam. En misschien is er voor mij iets te leren van die immer bewegende Dylan. (Ik kijk trouwens erg uit naar zijn concert.) Ik probeer me te oefenen in rivier zijn, dat lijkt me wel een mooi streven. Ik probeer in mezelf een plekje te maken waar het stil is in de storm.

In een boek van Sarah Wilson dat ik recent las, vond ik daartoe een mooie uitnodiging. Hoe kan ik ervoor zorgen dat mijn huid zacht blijft? Hoe kan ik sommige illusies loslaten om met meer energie te kunnen dansen, als een vorm van geduldig verzet? Ik weet nog niet waar die plek is, maar ik weet wel dat het de moeite is om er naartoe te gaan. Die vorm van actieve hoop lijkt me een antwoord op het grote cynische zwijgen of op elke vorm van nihilistisch ‘eindtijdfascisme’ van Big Tech en extreemrechts. Niet zwijgen, onze ogen niet sluiten voor de planetaire werkelijkheid, en dansen, dat zou een vorm van oefenen in begintijd kunnen zijn.