Carlos Alberto Torres: ‘Een revolutie in het onderwijs is de enige uitweg uit deze diepe mondiale crisis’

De vele lagen van de crisis

‘De liberale democratie, die gedurende vele jaren overheerste, is de afgelopen tien jaar steeds meer onder druk komen staan’, betoogt Torres via Zoom. ‘Dat heeft deels te maken met de tanende macht van de VS, die militair verzwakt zijn. De voorbije jaren hebben de VS heel wat oorlogen verloren, politiek hebben ze aan macht ingeboet en hun soft power, als weldoener die in de hele wereld arme landen te hulp kwam met programma’s als USAID, behoort tot het verleden.’

‘Onderwijs heeft niet alleen betrekking op de productie van menselijk kapitaal. Het is ook de zoektocht naar een model van solidariteit, een model dat ons kan helpen het goede leven te vinden.’

Het lijdt volgens Torres geen twijfel dat China vandaag de inspirerende macht in de wereld is. ‘Sinds het land deel ging uitmaken van de Wereldhandelsorganisatie heeft het een spectaculaire vlucht genomen. De globalisering heeft van China het magazijn van de wereld gemaakt. De opkomst van China is fataal voor de VS, waar met de crisis van 2008 twee miljoen banen verloren gingen.’

De transitie die we vandaag meemaken, is uitermate complex. ‘Je zou verwachten dat de VS, die zo lang de leiding hebben gehad, stappen zouden ondernemen om de wereld uit deze crisis te helpen. Maar van Trump kan je dat niet verwachten, integendeel. Met zijn beleid maakt hij Rusland en China nog sterker, terwijl hij zijn bondgenoten van de Navo aanvalt’, doceert Torres.

‘Europa schuift op naar rechts. Kijk maar naar Duitsland en de succesvolle verkiezingsuitslag van AfD in Saksen-Anhalt. Dat heeft ook met de economische crisis te maken, want dan gaan mensen op zoek naar alternatieven. Tegelijk is Europa zich aan het bewapenen, want het kan niet meer vertrouwen op de steun van de VS.’

De politiek is dus in crisis, maar ook het kapitalisme zelf is in crisis, gaat Torres verder. De industrielanden zijn over hun hoogtepunt heen en voor de mondiale economie is er op dit moment geen alternatief model. En dan is er nog de ecologische crisis, misschien wel het grootste probleem waar we tegenaan kijken.

‘Ik woon in California, omringd door prachtige natuur die vier, vijf, zes keer per jaar afbrandt omwille van de hitte. Het klimaatprobleem heeft ook het productiesysteem aangetast en als gevolg daarvan tal van andere problemen veroorzaakt. Deze veelvoudige crisis kunnen we alleen maar oplossen door een combinatie van twee elementen: politieke wil en samenwerking.’

Wat kan wereldburgerschapseducatie betekenen voor zo’n polycrisis?

Carlos Alberto Torres: ‘Wereldburgerschap betekent mondiale vraagstukken leren analyseren, met als doel het bouwen aan een meer duurzame en eerlijkere wereld. Het denkt na over de complexiteit en de onderlinge afhankelijkheid van de mondiale kwesties en over de machtsverhoudingen, maar het gaat ook over leren buiten de klaslokalen en de schoolmuren.’

‘In een gefragmenteerde wereld waarin de samenhang tussen de landen verzwakt, wordt ook het nationale burgerschap – je actief betrokken voelen bij politiek en samenleving in je eigen land – moeilijk. Wereldburgerschap kan het nationale burgerschap stimuleren en ondersteunen. De huidige hoeveelheid crisissen kan leiden tot het verlies van houvast en terugtrekking uit de wereld. Daarom is dit soort denken essentieel.’

‘Een andere belangrijke vaststelling is dat vandaag steeds meer landen gedomineerd worden door neoconservatieve of zelfs neonazi-politieke strekkingen. Dat maakt het steeds moeilijker om te spreken over wereldburgerschap. Het nationalisme leeft weer op, terwijl meer internationaal georiënteerde modellen nog weinig ruimte krijgen. De VS zijn opnieuw uit de Unesco gestapt en dat zal zich de komende jaren nog meer laten voelen.’

‘Wereldburgerschap creëert ook ontwerpen voor nieuwe vormen van ondernemerschap, en die gaan we nodig hebben. Toen wij studeerden, waren de profielen van wat je wilde worden heel duidelijk: advocaat, dokter of ingenieur. Met AI ziet dat spectrum er helemaal anders uit, want heel wat banen en gevestigde beroepen zullen verdwijnen.

Programmeurs zullen overbodig worden omdat de computer zichzelf programmeert. Maar ook het ondernemerschap zal veranderen. In een verzorgingsstaat krijgt een kleine ondernemer bescherming van de overheid, maar wanneer de overheid verdwijnt, verliest de onderneming die bescherming. Dat zien we al in de VS, waar de staat alleen nog grote bedrijven beschermt in functie van internationale competitie.’

‘Gelukkig zijn er nog de middelgrote machten, zoals Canada, India en Pakistan – beide kernmachten – en Japan. Als die tussenlanden zich verenigen, kunnen ze voorwaarden scheppen die de onderhandelingen op wereldvlak kunnen beïnvloeden en nieuwe perspectieven kunnen openen.’

Revolutie

Waar situeert het onderwijs zich in de geopolitieke dynamiek van vandaag en welke rol kan het daarin spelen?

Carlos Alberto Torres: ‘Onderwijs gaat niet enkel over het resultaatgericht voorbereiden op de arbeidsmarkt, maar ook over het voorbereiden van mensen om deel uit te maken van een sociaalrechtvaardige, democratische en duurzame samenleving. In de wereld van vandaag staan waarden als solidariteit, empathie en mondiale betrokkenheid erg onder druk.’

‘Onderwijs is altijd een ruimte voor overleg en conflict geweest, maar de modellen worden steeds minder populair omdat ze minder toegankelijk zijn. In de VS kost een opleiding van vier jaar aan de universiteit 400.000 dollar. Dat kan je alleen doen met rijke ouders, want ook de leningen zijn erg duur.’

‘Onderwijs gaat ook over het voorbereiden van mensen om deel uit te maken van een sociaalrechtvaardige, democratische en duurzame samenleving.’

‘Dat dure onderwijs is mede een gevolg van het neoliberalisme. Dat heeft twee basisconcepten in de samenleving geïntroduceerd: privatiseren en decentraliseren, en is doorgedrongen in alle geledingen van de samenleving. Een samenleving kan niet functioneren zonder een vorm van solidariteit, maar volgens de neoliberale ideologie kan een samenleving niet zonder een zeker gehalte van hebzucht. Maar hebzucht is geen basis om openbaar beleid te voeren. Het is een model dat zoveel schade heeft aangebracht aan armen, vrouwen, inheemsen en kwetsbare groepen.’

‘Het neoliberalisme heeft ook een heel uniform en eenzijdig model van educatie gecreëerd en een hele agenda van onderzoek, onderwijs en evaluatie naar voor geschoven. Wat ons te doen staat, is die agenda te heroriënteren en te transformeren.’

‘Op cultureel vlak – hoe het is doorgedrongen in de levens van de mensen – is het neoliberalisme heel succesvol geweest. Als economische politiek is het totaal mislukt. Kijk maar naar de toestand van Groot-Brittannië, Canada en de VS. Maar net als de globalisering, bevindt het neoliberalisme zich vandaag ook in crisis, waardoor we de vraag moeten stellen of het, samen met het kapitalisme, in de toekomst nog wel overeind blijft.’

‘Het meest succesvolle model van het kapitalisme zien we vandaag in China, een niet-kapitalistisch land. China controleert de markt, de investeringen, de verkoop en het controleert zijn burgers, die het een zekere mate van vrijheid gunt. Maar wanneer ik naar China ga, zie ik iets heel belangrijks: mensen zijn er gelukkig.’

‘Elders merk ik dat de vervreemding die het neoliberalisme en het kapitalisme voortbrengen, steeds grotere psychologische problemen creëert. Die psychologische problemen verwoesten het leven van de mensen. Wat we nodig hebben, is een diepgaande revolutie in het onderwijs. Anders zullen we nooit uit deze crisis raken.’

In welke richting kan zo’n revolutie gaan? Waar kan onderwijsvernieuwing inspiratie vinden?

Carlos Alberto Torres: ‘Onderwijs heeft niet alleen betrekking op de productie van menselijk kapitaal, het is ook de zoektocht naar een model dat ons kan helpen het goede leven te vinden. Of zoals de inheemsen in Ecuador het noemen: sumac causai. Het gaat over de gemeenschap die zich verbonden voelt met de natuur en met de individuen, in een non-agressieve relatie, een niet-aanvalspact. Zo’n houding kennen we vandaag niet. Het lijdt geen enkele twijfel dat dit soort inheemse kennisleer het model is voor de toekomst, maar of het kan overleven, weet ik niet.’

‘Een ander model dat mij fascineert, is de pedagogie van de resonantie die ook uit de cultuur van de inheemsen komt. Het betekent vertragen en verbinden, openstaan voor ervaringen waarin de wereld weer op zichzelf zin heeft, en waarin de zin van het leven niet gereduceerd wordt tot consumptie.’

‘Het Globale Zuiden is getekend door de kolonisering, maar heeft een heel eigen potentieel. We moeten de epistemologie van het Globale Zuiden – die onderdrukt is geworden en nooit ernstig is genomen – een plaats geven in het onderwijs van de toekomst.’