‘Dit is geen migratiebeleid’

Het woord migratiebeleid plaatst Carmen González Enríquez consequent tussen aanhalingstekens. Want er ís geen echt beleid in Spanje volgens haar.

Als universiteitsprofessor, lid van onderzoeksprojecten gefinancierd door de Europese Commissie en onderzoekster aan het Real Instituto Elcano ziet ze al 25 jaar hetzelfde patroon. Veel migranten komen visumvrij binnen uit Latijns-Amerika, anderen blijven in Spanje na afloop van hun toeristen- of studentenvisum. Daarop regulariseren zowel conservatieve als progressieve regeringen hun situatie.

Deze openheid leidde in 25 jaar tot 9,3 miljoen migranten, goed voor 18% van de bevolking, bleek uit González’ recente onderzoek. Ongeveer de helft komt uit Latijns-Amerika. Geen enkel ander Europees land kende, in verhouding tot zijn bevolking, zo’n instroom.

U bracht de volledige integratie van immigranten op de Spaanse arbeidsmarkt in kaart, op basis van officiële data over opleidingsniveau, tewerkstelling, werkloosheid, sectoren van tewerkstelling en inkomens. Wat hebt u daaruit geleerd? Staat Spanje traditioneel méér open voor migratie dan andere EU-landen?

Carmen González Enríquez: ‘Dat moeten we nuanceren. Migranten uit Latijns-Amerika, 47% van het totaal, komen vaak visumvrij binnen. Na twee jaar legaal verblijf kunnen zij al de Spaanse nationaliteit krijgen, terwijl andere migranten daarvoor tien jaar nodig hebben. Zo’n context bestaat nergens anders in de EU. In totaal hebben 2,8 miljoen migranten de Spaanse nationaliteit gekregen, vooral Latijns-Amerikanen.’

‘De Spanjaarden zijn niet tegen migratie, maar zijn vooral kritisch over de druk op publieke diensten.’

‘Daarnaast ontstond een grote groep irreguliere migranten: naar schatting 800.000 tot bijna een miljoen. Om de paar jaar voerden regeringen regularisaties door, alsof dat het beleid is: migranten laten binnenkomen en later regulariseren. De huidige socialistische regering doet dat sneller en op grotere schaal.’

Welk voordeel haalt Spanje uit deze irreguliere migratie?

Carmen González Enríquez: ‘Veel sectoren draaien op migrantenarbeid. In de huishoudelijke sector is 72% van de werknemers migrant, vooral vrouwen uit Latijns-Amerika. In de horeca 45%. In de zuidoostelijke provincie Murcia is 36% van de landbouwarbeiders van Afrikaanse herkomst, terwijl slechts 3% van de Spanjaarden in de landbouw werkt.’

‘Migratie heeft ook demografisch een grote impact. Spanje heeft een laag vruchtbaarheidscijfer van gemiddeld 1,12 kinderen per vrouw. Zonder migratie zou de bevolking onder de 40 miljoen liggen. Maar door migratie groeide de bevolking met 23% deze eeuw, drie keer sneller dan het West-Europees gemiddelde.’

Reëel gevoel, maar geen debat

Spanje laat dus irreguliere migratie toe, haalt er economisch voordeel uit en voert vervolgens regularisaties door. Waarom bestaat er dan geen doordacht beleid voor legale migratie, gebaseerd op een maatschappelijk debat en een politiek akkoord?

Carmen González Enríquez: ‘Dat is dé vraag. Er is nooit een publiek debat geweest over welk type migranten Spanje wil. Progressieve Europeanen noemen de Spaanse keuze voor regularisatie moedig, maar in werkelijkheid is ze een gevolg van een gebrek aan beleid.’

Ongecontroleerde migratie geeft aan extreemrechts de kans om het draagvlak én democratische verworvenheden te ondermijnen. In Spanje ook?

Carmen González Enríquez: ‘Meer dan ooit. In onze peilingen zie ik het draagvlak voor immigratie dalen. Dat zal waarschijnlijk doorgaan door de regularisaties. Bij de volgende verkiezingen (nationale en een tiental regionale in 2027, red.) zullen strengere migratiestandpunten waarschijnlijk winnen. Het extreemrechtse Vox duwt de centrumrechtse Partido Popular verder naar rechts. Tegelijk komt dat ook voort uit een reëel gevoel bij de burgers dat er een probleem is.’

Wat is dat probleem?

Carmen González Enríquez: ‘Spanje zit in een transformatie van de arbeidsmarkt. Migranten werken vaak in sectoren met een lage productiviteit. Dat betekent lage lonen en lage sociale bijdragen.’

‘Daarnaast zorgt de bevolkingsgroei voor druk op publieke diensten die met die bijdragen betaald worden, zoals gezondheidszorg, onderwijs, openbaar vervoer. Die diensten zijn niet evenredig mee gegroeid. Dát voedt het anti-immigratiesentiment. Elk jaar opnieuw bevestigt ons opinieonderzoek dat de Spanjaarden niet tegen migratie zijn, maar vooral kritisch zijn over de druk op publieke diensten.’

Grenzen aan extreemrechtse groei

Kan Vox de legitieme kritiek op het beleid omzetten in xenofobie?

Carmen González Enríquez: ‘Om dat te voorkomen, is een echt migratiebeleid nodig: bepaal welke sectoren welke migranten nodig hebben, met welke kwalificaties, en investeer tegelijk in publieke diensten. Met meer investeringen in zorg, onderwijs en sociale voorzieningen was de huidige tegenreactie niet ontstaan. Dat is een gemiste kans.’

‘Toch stuit de groei van Vox op grenzen. De partij stapt geregeld uit regeringen, telkens met uiteenlopende motiveringen. Vanuit de oppositie haalt ze vaak meer electoraal voordeel, omdat ze zich kan profileren zonder verantwoordelijkheid te dragen voor het gevoerde beleid. Op langere termijn kan dat een nadeel worden voor hen: kiezers zouden kunnen vaststellen dat een stem op Vox weinig tastbare resultaten oplevert.’

‘Ook de sterke focus van de partij op migratie kent zijn beperkingen. Het merendeel van de immigranten in Spanje is afkomstig uit Latijns-Amerika, een groep die Vox doorgaans niet openlijk viseert vanwege de historische en culturele banden met Spanje. In plaats daarvan richt de partij haar kritiek vooral op moslims uit Marokko. Maar die gemeenschappen zijn enkel sterk geconcentreerd in de regio’s langs de Middellandse Zeekust.’

Marokkaanse immigranten

Uit uw onderzoek naar de integratie van immigranten op de Spaanse arbeidsmarkt blijkt dat er vooral bij de groep van Marokkaanse herkomst structurele uitdagingen bestaan. Welke?

Carmen González Enríquez: ‘Marokkanen vormen de grootste groep immigranten in Spanje. In 2024 woonden er ongeveer een miljoen mensen geboren in Marokko. Hun relatief lage arbeidsdeelname hangt sterk samen met de beperkte participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt: slechts 42% van de Marokkaanse vrouwen werkt of is actief op zoek naar werk, tegenover 73% van de vrouwen uit Sub-Saharaans Afrika en 84% van de Latijns-Amerikaanse vrouwen.’

‘Ook het gemiddelde belastbare inkomen ligt lager. In december 2024 bedroeg dit voor Marokkaanse belastingbetalers 1554 euro per maand, ongeveer 32% minder dan voor Spaanse belastingbetalers.’

‘Tegelijk blijven er uitdagingen bestaan op het vlak van onderwijs en integratie. Zo blijft de schooluitval onder jongeren relatief hoog. Slechts 65% van de jongeren met een Afrikaanse migratieachtergrond blijft in het onderwijs. Dat is aanzienlijk minder dan onder Spaanse jongeren, waar dat aandeel 86% bedraagt. Slechts 10% van de jongeren met een Afrikaanse migratieachtergrond stroomt door naar het hoger onderwijs. Bij Latijns-Amerikaanse jongeren is dat 32%.’

‘Deze cijfers zijn relevant omdat personen van Afrikaanse en specifiek Marokkaanse herkomst in de toekomst een steeds groter aandeel van de Spaanse bevolking zullen uitmaken. Dat kan gevolgen hebben voor de integratie op de arbeidsmarkt, voor de sociale samenhang en voor de financiering van de welvaartsstaat.’

‘Het is wel zo de erkenning van buitenlandse diploma’s een hardnekkig probleem vormt in Spanje. Hoewel 26% van de migranten uit lage-inkomenslanden een universitair diploma bezit, werkt ongeveer de helft onder zijn of haar opleidingsniveau.’