‘Een boer neemt de belangrijkste beslissingen over hoe ons landschap eruitziet’

Bomen die zweten

Een van de processen die De Jaeger tijdens het maken van Eat More Trees het meest is bijgebleven, heeft niet te maken met koolstof maar met water. ‘Een boom zweet, net als een mens.’ Hij doelt op het biologische proces van boomtranspiratie: bomen nemen water op via hun wortels en geven een deel daarvan via hun bladeren opnieuw af als waterdamp. Die verdamping kan, samen met de verdamping van bodem- en oppervlaktewater, de omgeving afkoelen.

‘Boeren hebben, en dat is eigenlijk een van de grootste problemen, heel weinig mentale ruimte.’

De documentaire trekt dat proces open naar hele landschappen. Vooral het Amazonewoud maakt indruk op De Jaeger. Hij vertelt over de ‘luchtrivieren’ in het woud: grote hoeveelheden vocht die vanuit vegetatie in de atmosfeer terechtkomen en door luchtstromen worden meegevoerd. Bomen ‘doen het letterlijk regenen’, formuleert hij het.

Vegetatie kan inderdaad bijdragen aan de hoeveelheid vocht in de atmosfeer, en daarmee, onder geschikte omstandigheden, aan wolkenvorming en neerslag. De precieze wisselwerking tussen vegetatie, luchtstromen, wolken en regen is complexer dan één boom die regen ‘maakt’.

Maar achter die beeldspraak zit een belangrijk punt van Eat More Trees: de waarde van een boom houdt niet op bij wat je ervan kan oogsten. Een landbouwer kan kastanjes of appels verkopen. Maar voor de bijdrage van dezelfde boom aan verkoeling, waterregulering en biodiversiteit bestaat geen marktprijs, of niet op dezelfde manier.

Boslandbouw is dus meer dan een technische landbouwkeuze. Het wordt ook een vraag over wie betaalt voor de maatschappelijke waarde die geproduceerd wordt op landbouwgrond.

Wachten op een boom

Een boom werkt op een andere tijdschaal dan veel andere landbouwgewassen. De Jaeger noemt eenjarige gewassen de ‘sprinters’ en bomen en andere, meerjarige gewassen de ‘marathonlopers’ van het voedselsysteem.

Om aan zo’n lange termijn te beginnen, moet er eerst ruimte zijn om die keuze te maken, legt de landschapsontwerper uit. En die ontbreekt soms. ‘Boeren hebben, en dat is eigenlijk een van de grootste problemen, heel weinig mentale ruimte.’ Veel landbouwers zitten volgens hem in een ‘overlevingsmodus’.

De Jeager vergelijkt de omschakeling naar boslandbouw met de installatie van een nieuwe keuken. ‘Ook als je weet dat de verbouwing een verbetering kan zijn, begin je er niet noodzakelijk aan wanneer er ondertussen ook andere problemen spelen.’ Er zijn ook middelen voor nodig. ‘Je moet natuurlijk een startkapitaal hebben.’

Daar komt de financiële tijdshorizon bovenop. ‘Als boer investeer je, maar de eerste vijf à tien jaar heb je nog niet echt grote opbrengsten.’ Voor een landbouwbedrijf is dat geen detail. Na een eenjarige teelt kan een boer het volgende seizoen opnieuw kiezen. Een boom legt een beslissing voor veel langere tijd vast. Wanneer een aanplant mislukt, kan een investering van jaren verloren gaan. ‘Dan moet je weer tien of vijftien jaar wachten.’

Ook onzekerheid over regelgeving speelt volgens De Jaeger mee bij de eventuele keuze voor boslandbouw. Wie vandaag een boom of haag plant, is niet zeker dat hij die later nog mag verwijderen. Net daarom vindt hij dat de landbouwer ruimte moet houden om zelf te beslissen, nu én later. ‘Een boer moet die vrijheid blijven hebben. Het is beter dat een boom er tien jaar staat dan dat hij er nooit heeft gestaan.’

‘En-enverhaal’

Maar overheden kunnen de omslag niet alleen dragen. En: ‘Ik wacht niet graag op de overheid’, zegt De Jaeger. ‘Het moet een en-enverhaal zijn.’

Sommige landbouwers investeren ook zonder subsidie. De Jaeger verwijst naar boeren die hij in Spanje leerde kennen. Ze planten bomen omdat ze vrezen dat verdere degradatie hun grond op termijn minder waard maakt. Als de waarde van de grond stijgt, of wanneer op termijn minder irrigatie nodig is, maakt dat een landbouwsysteem met bomen economisch interessant.

Daarnaast ziet De Jaeger ook een rol voor bedrijven in de voedselketen. Als voorbeeld noemt hij het West-Vlaamse diepvriesgroentebedrijf Ardo, dat landbouwers die aan het bedrijf leveren helpt om boslandbouw te implementeren.

Er ontstaat zo een breder financieringsmodel. De boer kan zelf investeren. De overheid kan via regels, subsidies en vergoedingen bepaalde keuzes aantrekkelijker maken. Voedingsbedrijven kunnen investeren in de weerbaarheid van hun bevoorradingsketen.

De Jaeger wil daar nog een mogelijke bron van geld aan toevoegen: private investeerders. Ecologische waarde zou gemakkelijker kapitaal moeten kunnen aantrekken, vindt hij. Eat More Trees moet niet enkel meer draagvlak voor boslandbouw creëren, maar ook mensen met kapitaal bereiken die de omslag kunnen helpen financieren.

‘In plaats van dat je nu Apple-aandelen kan kopen via een app, kan je zeggen: ‘‘Ah ja, ik koop voor duizend euro aan biodiversiteit van die boer.’’’ Op grotere schaal zijn institutionele investeerders mogelijk, zoals pensioenfondsen. Biodiversiteit moet ‘investeerbaar’ worden, hoopt hij.

Het is een andere mogelijke oplossing voor hetzelfde financieringsprobleem. De landbouwer moet vandaag investeren in bomen waarvan de oogst misschien pas jaren later betekenisvol wordt, terwijl een deel van de baten bij de bredere samenleving terechtkomt. Extern kapitaal kan de financiële ruimte creëren om zo’n omschakeling toch te maken.

Maar zodra nieuwe financiers betrokken raken, komt ook een andere vraag in beeld: wat krijgen zij ervoor in ruil?

De Jaeger geeft een voorbeeld. Een landbouwbedrijf dat onvoldoende eigen middelen heeft om te veranderen, zou een externe investeerder kunnen aantrekken. ‘Zie je het zitten om twee miljoen euro te investeren? Je wordt voor de helft eigenaar van het bedrijf, en dan kunnen we hier al die bomen aan toevoegen. We maken het futureproof, en dan plukken jullie ook mee de vruchten van de winst.’

‘We hebben heel veel kapitaal nodig’, benadrukt De Jaeger.

In het voorbeeld dat hij geeft, wordt de financier ook mede-eigenaar. Eerder in het gesprek benadrukte hij dat ‘een boer vrijheid moet blijven hebben’. Zodra andere partijen mee investeren, wordt daarom ook de vraag relevant wat die vrijheid in de praktijk betekent. Wie kapitaal inbrengt, hoeft daarom niet automatisch de beslissingen te nemen. Maar wanneer een financier mede-eigenaar wordt, moeten er wel afspraken worden gemaakt over wie waarover beslist.

Daarmee verandert niet alleen wie de bomen betaalt, maar mogelijk ook wie mee over het landbouwbedrijf beslist.

Wie bepaalt de richting?

Is de boer daadwerkelijk de grootste beslissingnemer van hoe ons landschap eruitziet? Een landbouwer neemt dagelijks beslissingen over zijn grond, maar die ontstaan niet in een vacuüm. De overheid kan via regels en financiële prikkels bepaalde praktijken aantrekkelijker maken. Voedingsbedrijven kunnen via hun aankoopbeleid en investeringen invloed uitoefenen op wat hun leveranciers produceren. Banken en investeerders bepalen mee welke bedrijven toegang krijgen tot kapitaal. Consumenten beïnvloeden via hun aankopen voor welke producten een markt bestaat.

Boslandbouw maakt die verwevenheid zichtbaar. Dezelfde bomen kunnen een landbouwer een oogst geven in de toekomst, kunnen de overheid helpen om biodiversiteits- of waterdoelstellingen te behalen, kunnen een voedingsbedrijf een weerbaardere bevoorradingsketen bezorgen en kunnen voor een investeerder een bestemming voor kapitaal vormen.

Die belangen kunnen samenvallen, maar de machtsvraag wordt vooral zichtbaar wanneer ze níét samenvallen. Wat als een ecologisch interessante keuze financieel minder oplevert? Wat als een landbouwer op een termijn van twintig jaar kijkt en een investeerder een andere tijdshorizon hanteert? Wat als de samenleving bepaalde ecosysteemdiensten van landbouwgrond verlangt, maar het individuele bedrijf de investering niet kan dragen?

De voorbeelden van De Jaeger maken alvast zichtbaar dat verschillende financieringsvormen niet noodzakelijk dezelfde verhouding tussen de betrokken partijen creëren. Een subsidie van de overheid is iets anders dan steun van een afnemer. Een vergoeding voor een ecosysteemdienst is iets anders dan een investering in ruil voor de helft van een landbouwbedrijf.

Al die mechanismen kunnen geld richting dezelfde ecologische omslag sturen. Maar ze verdelen kosten, risico, eigendom en zeggenschap telkens anders. Wie bezit de grond? Wie heeft toegang tot kapitaal? Wie bepaalt de voorwaarden? Wie draagt het risico? En wie kan het zich veroorloven om nee te zeggen?

‘Wed niet op één paard’

In Eat More Trees trekken ruiters met een kudde koeien door een droog Spaans landschap. De veeboeren wilden het verplaatsen van de kudde opnieuw organiseren als een culturele, traditionele gebeurtenis, met de paarden en de buurt erbij. Zo wordt veedrijven er meer dan enkel een landbouwactiviteit.

‘We wilden eigenlijk teruggaan in de cultuur’, zegt De Jaeger. Een ervaring die voor hem ook over tijd gaat. ‘Hoeveel tijd heb je om gewoon een keer twee dagen niks te doen? Heel traag wandelen. Paardrijden. Koeien drijven.’

Een traagheid die je ook ziet in het verhaal over bomen, die een ander ritme hebben dan jaargewassen. De Jaeger vat de economische logica van die diversificatie zelf samen met een paardenmetafoor: ‘Wed niet op één paard en diversifieer.’

Dat principe zit op verschillende niveaus in het verhaal van boslandbouw. Een landbouwbedrijf kan verschillende gewassen, bomen en inkomstenbronnen combineren. Een boom kan voedsel produceren en tegelijk andere ecologische functies vervullen. En ook voor de financiering van de omslag kijkt De Jaeger niet naar één partij: overheid, landbouwers, voedingsbedrijven en private investeerders kunnen volgens hem allemaal een rol spelen.

De verschillende partijen kunnen elkaar versterken, maar ze brengen ook verschillende belangen, middelen en tijdshorizonten met zich mee. En precies daar krijgt De Jaegers uitspraak over de boer als ‘grootste beslissingsnemer’ een tweede laag. Een landbouwer beslist wat er op zijn grond gebeurt, maar doet dat binnen economische en politieke voorwaarden die ook door anderen worden bepaald.

Een boom dwingt tot verder kijken dan de volgende oogst. Wie hem vandaag plant, moet jaren kunnen wachten. En wie een landschap wil veranderen, kijkt nog verder vooruit.