Journaliste Sally Hayden: ‘We moeten onszelf er af en toe aan herinneren dat er ook schoonheid is in deze wereld’

Net zoals in uw eerste boek probeert u mensen die vaak tot cijfers worden gereduceerd weer als mens zichtbaar te maken. Waarom vindt u dat zo belangrijk?

Sally Hayden: ‘De thema’s van beide boeken liggen inderdaad dicht bij elkaar. Allebei gaan ze over ontmenselijking. De manier waarop over mensen op de vlucht wordt gesproken, is vaak diep ontmenselijkend. Er worden gruweldaden tegen hen gepleegd, ze worden gemarteld of uitgehongerd.’

‘Volgens mij kan dat deels blijven gebeuren omdat de ontmenselijking zo wijdverspreid is. Je ziet die terug in de retoriek van politici, in de media en soms ook in de journalistiek. Waarmee ik niet wil zeggen dat mijn eigen werk vrij van kritiek is.’

Hoe bedoelt u?

Sally Hayden: ‘In mijn reportages over mensenrechtenschendingen in Libië kon ik om veiligheidsredenen vaak geen herkenbare details over mijn gesprekspartners geven. Dat was noodzakelijk om hen te beschermen. Maar het had ook een keerzijde: het maakte het voor lezers moeilijker om hen als volwaardige mensen te zien.’

‘Juist daarom denk ik dat boeken zo belangrijk zijn. Ze bieden de ruimte om de mens achter het nieuws zichtbaar te maken. Je kunt veel dieper in iemands leven duiken dan in een reportage mogelijk is. Ik hoop dat beide boeken daarin geslaagd zijn. Tegelijk laten ze natuurlijk ook zien hoe gevaarlijk ontmenselijking is en tot welke gruweldaden die kan leiden.’

Nieuws mijden

Vandaag zie je dat mensen afhaken van het nieuws en er zelfs cynisch door worden, precies omdat de berichtgeving vaak die persoonlijke verhalen mist.

Sally Hayden: ‘Ja, dat klopt. We zitten midden in verschillende crises. Eén daarvan is het afnemende vertrouwen van het publiek in de journalistiek. Het nieuwe Reuters Digital News-rapport laat opnieuw zien dat steeds meer mensen het nieuws mijden. Die trend is de voorbije tien jaar sterk toegenomen en wijst volgens mij ook op een groeiend cynisme.’ 

‘Dat vertrouwen herstellen is een gedeelde verantwoordelijkheid. Want wanneer mensen afhaken van het nieuws, is dat niet zonder gevaar. Het betekent bijvoorbeeld dat er dingen in onze naam kunnen gebeuren, zonder dat we die nog kritisch bevragen. Dat is uiteindelijk een bedreiging voor elke democratie.’

Nochtans moeten journalisten aan de slag in steeds moeilijker omstandigheden… 

Sally Hayden: ‘Absoluut. En als ik kritiek uit op de journalistiek, dan doe ik dat in de eerste plaats als journalist die ook kritisch naar zichzelf kijkt. Bovendien is het lastig om “de media” als geheel te bekritiseren, omdat er ontzettend veel goede journalisten zijn die hun uiterste best doen.’ 

‘Waar ik vooral op doel, zijn de beperkingen waarmee journalisten moeten werken. De sector verkeert al jaren in crisis. Er is steeds minder financiële steun, redacties krimpen en banen verdwijnen. Daardoor moeten steeds minder mensen het werk doen dat vroeger door veel grotere teams werd verricht.’ 

‘Volgens mij heeft dat onvermijdelijk gevolgen voor de kwaliteit van de berichtgeving. Dat is niet de schuld van individuele journalisten, maar van de structuren waarin we werken. Het gevolg is bijvoorbeeld dat we vaker persberichten overnemen of statistieken citeren, simpelweg omdat we niet meer de tijd en middelen hebben om uitgebreid met mensen te spreken en diepgravend onderzoek te doen naar hun persoonlijke verhalen.’

Aandacht voor liefde, vriendelijkheid, mededogen

De ondertitel van uw boek luidt Searching for good in a divided world, zoeken naar het goede in een verdeelde wereld. Zijn er momenten geweest waarop u uw eigen overtuiging in vraag heeft gesteld?  

Sally Hayden: ‘In de oorspronkelijke ondertitel stond zelfs nog “in a cruel world” (in een wrede wereld, red.). Ik heb inderdaad ontzettend veel menselijke wreedheid, geweld, uitbuiting en ongelijkheid gezien. Daar kun je moedeloos van worden. Dat is mij ook meer dan eens overkomen, en tijdens het schrijven heb ik daar zeker mee geworsteld.’

‘Ik kreeg het idee voor dit boek toen ik nog maar een paar jaar als journaliste werkte. Toch had ik toen al moeite om te aanvaarden dat dit de wereld is waarin we leven. Tegelijkertijd zag ik ook iets anders: liefde, vriendelijkheid, mededogen en vrijgevigheid. Die dingen waren óók aanwezig, zelfs in de meest penibele omstandigheden.’

‘Ik vond het belangrijk om daar ook aandacht aan te besteden, al was het maar om mezelf eraan te herinneren dat die kant van de mens ook bestaat. Als verslaggevers richten we ons vaak vooral op wat misgaat. Dat is begrijpelijk, maar daardoor dreigen we het positieve uit het oog te verliezen.’ 

‘Liefde wordt vaak zichtbaar in hoe mensen handelen of over anderen spreken. Over hun kinderen bijvoorbeeld, of over mensen die belangrijk voor hen zijn.’

‘Voor mij waren de jaren waarin ik voor mijn boek met mensen heb gesproken over liefde, en waarin ik zag hoe die zelfs in crisissituaties bleef bestaan, een belangrijke les. Niet dat liefde alles overwint, dat wil ik ook niet beweren, maar wel dat al deze tegenstellingen naast elkaar bestaan. Wreedheid en goedheid, geweld en medemenselijkheid: ze maken allemaal deel uit van dezelfde wereld. Daarom moeten we onszelf er af en toe aan herinneren dat er ook schoonheid, liefde en menselijkheid bestaan.’

In uw boek definieert u liefde vrij breed. Het gaat niet alleen om romantische liefde tussen twee mensen of liefde binnen een familie. 

Sally Hayden: ‘Ik denk dat mensen verwacht hadden dat mijn boek vooral over romantische liefde zou gaan. Maar zoals je zegt: liefde kent vele gezichten. Wat ik vooral heb geleerd, is dat veel mensen moeite hebben om expliciet over liefde te spreken. Ze benoemen die niet altijd als zodanig.’

‘Liefde wordt vaak zichtbaar in hoe mensen handelen of over anderen spreken. Over hun kinderen bijvoorbeeld, of over mensen die belangrijk voor hen zijn. Sommige personages in het boek zijn daar dan wel weer heel openlijk over, denk maar aan Irina in het hoofdstuk over Oekraïne. Maar bij anderen zie je het vooral terug in hun gedrag en daden.’

U heeft het vaak over liefde als een positieve kracht, maar is dat geen te rooskleurige voorstelling?

Sally Hayden: ‘Ja, ik bedoel zeker niet dat liefde alles overwint. In mijn boek laat ik ook zien hoe liefde als machtsmiddel kan worden ingezet. Onder het Assad-regime in Syrië werden familieleden en geliefden bijvoorbeeld gebruikt om mensen onder druk te zetten. En dat gebeurt natuurlijk ook op andere plaatsen in de wereld.’

Liefde als daad

Een opmerkelijk verhaal in uw boek is dat van Zula Karuhimbi, de ‘‘heks’’ die tijdens de genocide in Rwanda het leven van tientallen Tutsi’s heeft gered. Hoe bent u haar op het spoor gekomen?

Sally Hayden: ‘Ik ontmoette haar in 2014. Ik was 24 en het was mijn eerste professionele reis naar Rwanda. Tijdens de genocide van 1994 namen heel veel mensen deel aan het geweld. Maar voor Zula was het vanzelfsprekend dat zij juist levens moest beschermen.’

‘Ze vertelde, en andere journalisten hebben dat ook gedocumenteerd, dat ze Hutu-milities probeerde af te schrikken met dreigementen, vloeken en rituelen. Ze sloeg op potten en pannen en gebruikte alles wat ze kon om hen weg te jagen en de mensen die ze beschermde te redden.’

‘We konden bijna niet geloven dat we haar gevonden hadden. Met drie journalisten reden we door het Rwandese platteland. We kenden alleen de naam van het dorp waar ze woonde. We vroegen overal: “Waar is de heks die Tutsi’s heeft gered?” en kwamen uiteindelijk bij haar uit.’ 

‘We hadden niet op voorhand gebeld. Ik denk ook niet dat ze een telefoon had. Ze vertelde over haar kijk op het leven en zei dat liefde het allerbelangrijkste is: “Vind iemand om van te houden en de toekomst zal altijd licht zijn.” In het boek heb ik dat geïnterpreteerd als liefde voor de mensheid. Wat ik bij haar zag, was liefde als een daad.’

Net als Zula gaan sommige mensen in uw boek tot het uiterste om hun geliefden te beschermen. Neem nu Zainabeu Hamayaji in Nigeria. Toen de jihadistische groepering Boko Haram haar stad naderde, hield ze haar twaalfjarige dochter negen maanden verborgen in een schuilplaats op haar erf. Zelf veinsde ze dat ze niet alles op een rijtje had.

Sally Hayden: ‘Haar verhaal is zeker bijzonder. Ik ontmoette Zainabeu in 2017 in Gwoza, een stad die toen – net als vandaag – werd geteisterd door Boko Haram en ISWAP, Islamitische Staat in West-Afrika. Zainabeu vertelde me hoe ze haar dochter had gered door te doen alsof ze psychische problemen had. Binnen Boko Haram leefde namelijk het geloof dat je iemand met een mentale aandoening niet mocht doden, omdat dat een vloek over je zou afroepen. Door die rol te spelen, wist ze de strijders op afstand te houden.’

‘Opmerkelijk genoeg ontmoette ik een tijd later, in een ander gebied zonder enig contact met Gwoza, een vrouw met bijna hetzelfde verhaal. Ook zij had zich voorgedaan alsof ze krankzinnig was, door kookolie en alles wat ze kon vinden over haar hoofd te gieten. Uiteindelijk zouden ook zij en haar kinderen met rust worden gelaten.’

‘Het was ongelooflijk om deze twee verhalen, zo ver van elkaar vandaan, te horen. Beide vrouwen moesten razendsnel bedenken hoe ze zichzelf en hun kinderen konden redden. Zoals ik in mijn boek beschrijf, lukte het helaas veel vrouwen niet om hun kinderen te beschermen. Juist daarom is het zo opmerkelijk dat deze vrouwen wél samen met konden blijven hun kinderen in zo’n extreme, gewelddadige context.’

Ten slotte tekende u ook het verhaal op van Bassam al-Sheikh Hussein. Tijdens de bankencrisis in Libanon kon die slechts enkele honderden euro’s per maand opnemen, terwijl hij 210.000 dollar op zijn rekening had staan. Hij werd zo tot wanhoop gedreven dat hij zijn bank overviel om zijn eigen geld te stelen.

Sally Hayden: ‘Bassams vader had een ongeluk gehad. Hij was gevallen en had verschillende botten gebroken. Bassam had geld nodig voor zijn medische zorg. Daarom overviel hij de bank. Ik volgde destijds zijn verhaal omdat het internationaal groot nieuws was. Maar wat minder in de aandacht stond, was dat zijn motivatie die zorg voor zijn vader was.’

‘Daarna zou in Libanon nog een reeks andere bankovervallen volgen. Het leek bijna een patroon: veel van de mensen die dat deden, probeerden geld te bemachtigen omdat een geliefde medische zorg nodig had of had gekregen. Voor mij werd dat opnieuw een verhaal over liefde. Natuurlijk gaat het ook over andere dingen, en ik heb nooit willen suggereren dat liefde de enige verklaring is. Maar het werd wel een terugkerend motief.’

Boven jezelf uitstijgen

Zelf woont u sinds begin 2024 in Beiroet. Hoe wordt uw boek daar ontvangen?

Sally Hayden: ‘Mijn lokale Engelstalige boekhandel had op de een of andere manier een geavanceerd exemplaar van mijn boek gekregen, ik had het zelf niet opgestuurd. Ze waren er enthousiast over en stelden voor om een evenement te organiseren.’ 

‘Dat hebben we gedaan, al voelde dat voor mij wat ongemakkelijk. De oorlog is nog gaande en de situatie in Libanon is nog steeds heel slecht. Ik vroeg me af of het wel gepast was om een boek te vieren in zo’n context, en ik maakte me ook zorgen of ik de realiteit wel goed had weergegeven.’

‘Maar het bleek uiteindelijk een van de mooiste boekpresentaties die ik ooit heb gedaan. Mensen kwamen uit allerlei hoeken: een spoedarts die rechtstreeks uit het ziekenhuis kwam, iemand die helemaal uit een geteisterde zuidelijke stad was afgereisd en noem maar op.’

‘Wat mensen ook waardeerden, was dat het hoofdstuk over Libanon eigenlijk vooral over de economische crisis gaat. Nu de oorlog het land opnieuw verwoest, hebben veel mensen het gevoel dat al die eerdere crises bijna worden vergeten.’

Is het vandaag in Libanon nog steeds mogelijk om zulke verhalen van liefde en medemenselijkheid te vinden?

Sally Hayden: ‘Liefde, compassie en mensen die voor elkaar zorgen, zie je elke dag. Dat betekent niet dat je het tegenovergestelde niet ziet, want dat is er helaas ook. Maar in Libanon zie ik hoe mensen echt boven zichzelf uitstijgen om anderen te helpen: maaltijden voorbereiden, collectieve hulpacties organiseren, zich massaal inzetten om elkaar te ondersteunen.’

‘In veel situaties is het moeilijk om tot vergeving te komen zonder dat er ook rechtvaardigheid is geweest. Ik zou zeker niet zeggen dat iedereen moet vergeven, dat is een heel persoonlijke keuze.

‘Veel families zijn ontheemd geraakt. Je ziet nu bijvoorbeeld dat in één appartement soms drie gezinnen samenleven omdat een familie uit Beiroet twee andere ontheemde families heeft opgevangen. Dat leidt natuurlijk soms tot spanningen en chaos, maar uiteindelijk overheerst vaak het besef: we kunnen deze mensen niet zonder onderdak laten.’

‘Mijn boek begint en eindigt met de oorlog van 2024, ik beschrijf dan ook hoe snel die daden van goedheid en solidariteit op gang kwamen. En ik zie dat nog steeds, ook wanneer het geweld opnieuw oplaait of escaleert.’

Vergeving

Om de cyclus van geweld te eindigen is vaak vergeving nodig. In uw boek vertelt u over de Oegandese David Occiti, wiens vader werd gedood door het Lord’s Resistance Army. Hij zei dat hij die persoon zou kunnen vergeven als hij hem ooit zou ontmoeten.

Sally Hayden: ‘Vergeving blijft een ingewikkeld thema, nietwaar? In veel situaties is het moeilijk om tot vergeving te komen zonder dat er ook rechtvaardigheid is geweest. Ik zou zeker niet zeggen dat iedereen moet vergeven, dat is een heel persoonlijke keuze. David is in mijn ogen een ongelooflijk mens. Ik beschrijf hem in het boek ook als een held.’

‘Tegelijk gaat het niet alleen om vergeving, maar ook om empathie. Ik begin mijn boek met een citaat van Elon Musk: “The fundamental weakness of Western civilization is empathy” , “de fundamentele zwakte van de westerse samenleving is empathie”. Ik denk dat empathie juist ontzettend belangrijk is. En ik hoop dat mijn werk, net als dat van veel andere auteurs, kan helpen om dat gevoel te versterken.’

‘Lezen kan empathie vergroten, dat geloof ik echt. Het helpt mensen om zich in anderen te verplaatsen en misschien crises en conflicten op een andere manier te bekijken. Met daarbij altijd de herinnering dat er echte mensen centraal staan in deze verhalen. Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar dat is het niet altijd.’