‘Moed is het antwoord op angst’

In het voorwoord van Totalitarisme (1951) schreef de Duits-Amerikaanse politieke denker Hannah Arendt: ‘Nooit is onze toekomst minder voorspelbaar geweest, nooit zijn we in die mate afhankelijk geweest van onbetrouwbare politieke krachten, die de wetten van het gezond verstand en het eigenbelang met de voeten treden – krachten die ronduit waanzinnig lijken, als we ze beoordelen met de normen van andere eeuwen. Het is alsof de mensheid verdeeld is: de ene helft gelooft in menselijke almacht (vanuit de gedachte dat alles mogelijk is als men maar weet hoe de massa’s te organiseren), de andere helft beschouwt machteloosheid als de belangrijkste levenservaring.’

Het had in januari 2026 geschreven kunnen zijn. De eerste ambtstermijn van Donald Trump was onthutsend en dystopisch, de tweede is ronduit beangstigend.

In Vrij om de wereld te veranderen. Denken zoals Hannah Arendt anno nu (2024) kroop de Britse professor filosofie en mensenrechten Lyndsey Stonebridge in het hoofd en onder de huid van Arendt, om met de ogen van deze Duits-Amerikaanse denkster naar onze tijd te kijken.

‘Wat Arendt zo speciaal maakt als een denker van de 20ste eeuw,’ vertelt Stonebridge, ‘is de manier waarop ze de donkere tijd waarin ze leefde, probeerde te begrijpen. Niet om een groot narratief op te bouwen, maar om een antwoord te vinden op het ongelooflijke, vreselijke, obscene kwaad waar ze getuige van was. Zij leefde tijdens de eerste golf van fascisme. Ik denk dat we nu een tweede golf van fascisme doormaken. Ook háár tijd was gekenmerkt door politieke en economische instabiliteit en racisme. Het was een tijd waarin liegen als politieke ideologie de publieke sfeer beheerste.’

De Amerikaanse journalist Bob Woodward bracht in 2018 het boek Angst. Trump in het Witte Huis uit. De titel is gebaseerd op een quote van Trump zelf, die in een interview zei: ‘Echte macht is angst.’ Zou Arendt het eens zijn met die uitspraak?

Lyndsey Stonebridge: ‘Arendt beschrijft twee concepten van macht. Enerzijds de gewelddadige macht van autoritaire regimes, die floreren op basis van angst. Dat hebben we in het verleden gezien, maar ook recent in Minneapolis, toen de agenten van ICE burgers doodschoten. Soms moet je niet eens zoveel geweld plegen om toch een klimaat van angst te creëren waarbij niemand de ander nog vertrouwt, want je weet niet wie jou misschien zal verraden. Dit is autoritaire macht, angst als macht.’

‘Anderzijds is er de politieke macht. Die vindt haar oorsprong in mensen die samen handelen en samen beslissen om door een bepaald gezag geregeerd te worden, met de mogelijkheid om niet akkoord te gaan en er een andere mening op na te houden. Echte politieke macht is people’s power, de macht die uitgaat van mensen die samenkomen en samen overleggen.’

‘Wat we vandaag zien bij Trump of bij de ayatollahs in Iran, is angst als macht. Het is vreselijk. Maar het goede nieuws is dat zo’n opstelling altijd mislukt. Het kan lang duren, maar op termijn is zo’n positie niet vol te houden.’

Hoe kan je die angst counteren?

Lyndsey Stonebridge: ‘Tegenover angst staat moed. Moed is voor Arendt de belangrijkste politieke deugd. Ze had redenen om dat zo belangrijk te vinden, omdat ze ook daar getuige van was. Kijk naar de protesten in Iran, hoe mannen en vrouwen zichzelf blootstellen aan gevaren in het openbaar. Dat is moed.’

In Eichmann in Jeruzalem brengt Arendt verslag uit van het proces van de Duits-Oostenrijkse SS-ambtenaar die tijdens het nazi-regime het transport van de Joden naar de vernietigingskampen organiseerde. Haar conclusie na het beluisteren van de getuigenissen is: ‘Niemand heeft het recht te gehoorzamen’, een inzicht dat ze van de filosoof Immanuel Kant had meegekregen.

Lyndsey Stonebridge: ‘Op dat proces presenteerde Eichmann zichzelf als een moreel iemand. Eichmann ging er prat op dat hij nauwgezet alle bevelen had opgevolgd en een betrouwbare ambtenaar was. Maar Kant stelt dat er een morele wet is om ongehoorzaam te zijn wanneer we de opdracht krijgen om iets te doen dat ingaat tegen die morele imperatief in ons, tegen ons geweten.’

‘Toen ik het boek over Eichmann herlas om mijn eigen boek te schrijven, viel het me op hoe vaak Arendt daarin mensen opvoert die níét gehoorzaamd hebben. Mensen die de bevelen van de nazi’s naast zich neerlegden: soldaten, gewone mensen, mensen in de getto’s. Mensen die stelden: “Als ik dit doe, kan ik niet langer in vrede met mezelf leven”, een inzicht dat Arendt had overgenomen van de oude Socrates. In sommige omstandigheden moeten mensen de moed hebben om ongehoorzaam te zijn. De weg daarnaartoe loopt via het zelf denken. Denken is voor Arendt cruciaal om je morele kompas niet te verliezen.’

Een andere conclusie die ze uit dit proces trok, is die van de ‘banaliteit van het kwaad’. Wat bedoelde ze daar precies mee?

Lyndsey Stonebridge: ‘Arendt verwees concreet naar de bureaucratie van die vernietigingsmachine. De organisatie en administratie ervan, zonder stil te staan bij de realiteit die erachter schuilging: de vernietiging van zes miljoen Joden. Door Eichmann tijdens dat proces te observeren, stelde ze vast dat die man niet in staat was om zijn innerlijke stem te horen. Het was iemand die enkel in clichés praatte, zijn taal was banaal. Hij was niet in staat om stil te staan bij de diepte van zijn daden.’

‘De analyse die Arendt maakt van hoe terreur wordt georganiseerd in totalitaire regimes, is erg relevant voor onze tijd. Welbepaalde mensen zijn verantwoordelijk voor wat er gebeurt. Stilstaan bij wat je doet en niet gehoorzamen, is wel degelijk mogelijk. Denk aan systeembeheerder en klokkenluider Edward Snowden, die in 2013 geheime documenten over spionage door de Amerikaanse inlichtingendiensten doorspeelde aan journalisten. Hij is de anti-Eichmannfiguur in verschillende opzichten. Je kan neen zeggen.’

Er zijn vandaag ook groepen die burgerlijke ongehoorzaamheid toepassen: Extinction Rebellion, de Global Sumud Flotilla naar Gaza met onder andere Greta Thunberg. Ze worden beschuldigd van terrorisme, terwijl ze opkomen voor het toepassen van internationale verdragen of het internationaal recht.

Lyndsey Stonebridge: ‘Voor Arendt was de wet heel belangrijk: we moeten geloven in de wetten die we als gemeenschap hebben aangenomen. Maar als de wet niet werkt of als er misbruik van gemaakt wordt, dan is het de verantwoordelijkheid van burgers om hem af te dwingen. Groepen die handelen vanuit burgerlijke ongehoorzaamheid overtreden de wet niet. Zij komen op voor het respecteren van een wet die door de overheid met de voeten wordt getreden.’

‘Ik denk dat heel veel mensen het zo aanvoelen, je merkt dat aan de protesten in Europa of in Iran. Het is een heel diep menselijk kenmerk om de wet terug op te eisen, om ervoor te zorgen dat die binnen jouw gemeenschap wordt toegepast. Ik zie het ook meer en meer gebeuren dat mensen sociale media verlaten en de straat op gaan om in het openbaar uit te komen voor hun mening.’

Vorig jaar hebben we een opstoot gezien van protesten van Gen Z, van Nepal over Marokko tot Peru. Hoe zou Arendt daarop reageren?

Lyndsey Stonebridge: ‘Het zou haar enthousiast maken. Arendt was ook erg enthousiast over de Hongaarse revolutie van 1956 – die uiteindelijk mislukte omdat het Sovjetregime hard terugsloeg – omdat het een spontane opstand was van de bevolking. Ze geloofde heel erg in de kracht van een beweging van onderuit, eerder dan dat iemand zich opwerpt als leider van een nieuwe beweging. Je kan mensen geen revolutie opleggen, want dat eindigt in tirannie. Ze moet spontaan opkomen, mensen moeten zelf beslissen om over te gaan tot actie.’

Elke revolutie is een poging om de richting van de geschiedenis te veranderen, maar slechts zelden kent zo’n gebeuren een goede afloop. Toch bleef Arendt het zien als iets heel hoopvols.

Lyndsey Stonebridge: ‘Met een revolutie, ook al mislukt die, begint er altijd iets nieuws. Dat is hoe de loop van de geschiedenis gaat: die leidt niet naar de dood, maar telkens weer naar een nieuw begin.

Arendt heeft heel lang geloofd in de Amerikaanse revolutie en de federale staat die daaruit is voortgekomen, gefundeerd op burgerschap en niet op herkomst. Tot voor kort toch. Op het einde van haar leven, met de Vietnamoorlog, de protesten daartegen en het racisme, zag ze duidelijk dat het in de VS fout liep.’

‘Opdat een revolutie zou kunnen slagen, zijn er instellingen nodig en een grondwet, die constant moet worden herzien en aangepast om overeind te blijven. Een grondwet is een basis om grenzen te stellen. Je hebt grenzen nodig, zodat mensen de vrijheid hebben om vrij te zijn. Maar elke generatie moet de oefening maken om de grondwet en de fundering ervan relevant en bij de tijd te houden, en daarvoor heb je een kritische gemeenschap nodig. Grondwetten zijn levende documenten.’

‘Revoluties hebben geen behoefte aan een blauwdruk, ideologie of utopie. Ze hebben behoefte aan mensen van goede wil. Een revolutie maak je ook met zorg voor elkaar en voor de wereld, stelt Arendt.’

De titel van uw boek is: Vrij om de wereld te veranderen. Kúnnen we de wereld veranderen?

Lyndsey Stonebridge: ‘Door actief deel te nemen aan de wereld en te handelen, veranderen we de wereld. Wat precies onze impact of bijdrage is, weten we vaak zelf niet of we zijn ons er niet van bewust. Wanneer je de publieke ruimte betreedt, in de politiek gaat of in de media aanwezig bent, word je gezien en gehoord. Mensen zullen een oordeel over je hebben. Maar zelf heb je geen controle over dat oordeel.’

‘Je weet vooraf ook niet wat de gevolgen zijn van iets dat je in gang zet. We zijn dus vrij om iets in de wereld te brengen, maar de gevolgen ervan ontsnappen aan onze controle. Arendt gelooft ook niet in controle, wel in akkoorden en regels, in dialoog en in samenwerking. Maar je moet de vrijheid hebben om vrij te zijn en aan politiek te kúnnen doen. Als je kijkt naar de situatie in Gaza of op andere plaatsen in de wereld: daar is geen ruimte om vrij te zijn.’

Arendt had een visionaire kijk op wat er met Israël zou gebeuren wanneer het in de greep van het zionisme zou komen. Ze was Joodse, maar geloofde niet in het zionisme.

Lyndsey Stonebridge: ‘Ze geloofde wel in een vroege versie ervan. Ze zag wel de noodzaak van een thuisland voor de Joden. Maar toen er een Joodse staat voor alle Joden in Israël werd uitgeroepen op het grondgebied van andere bewoners, geloofde ze niet dat dit ooit zou kunnen werken. In haar ogen zou dit leiden tot tirannie, en een tirannie is geen toekomst beschoren.’

Totalitaire techbedrijven

Ondanks de donkere tijden en de donkere thema’s die ze uitdiepte, leidt Arendts denken niet naar een uitzichtloze wereld. Er is altijd een nieuw begin. Die ‘nataliteit’ is een kernbegrip in haar denken.

Lyndsey Stonebridge: ‘Arendt was een fenomenologe. Ze beschreef de wereld om zich heen, met alle onvolkomenheden. Ze hield van de wereld met die onvolkomenheden erbij, ze hield helemaal niet van roekeloze hoop. In haar boek Tussen Verleden en Toekomst schetste ze precies die positie van de mens, die overeind moet blijven met het verleden, dat achter hem ligt, en de toekomst, nog volledig in het duister gehuld. Tussen die twee krachten speelt het leven zich af, hier en nu.’

‘Wat ons, mensen, te doen staat, is ons bewust te worden van die menselijke conditie en die te doen oplichten. Dat is niet eenvoudig, omdat bigtechbedrijven en allerlei tools het menselijk gedrag beïnvloeden. En omdat er systemen zijn die het particuliere menselijke gedrag in de kiem smoren, want dat is wat totalitaire systemen doen.’

‘De beste remedie daartegen is denken en je verantwoordelijkheid opnemen. Maar ook: de plekken beschermen waar dat denken kan plaatsvinden. Onderwijs en opvoeding zijn van cruciaal belang. De reden waarom de Verenigde Staten vandaag zo’n ramp zijn, is omdat het onderwijs de afgelopen twintig jaar is verwaarloosd. Vandaag zie je dat alles wat er niet direct functioneel is, wordt aangevallen: denken, kunst, muziek, schrijven. Mensen worden omgeven door sociale media, maar die zijn geen kanaal voor het denken. Je reageert gewoon op prikkels en impulsen. AI is een bedreiging voor het denken. Arendt schreef in 1965 al over de nefaste gevolgen van “denkmachines” op onze cultuur.’

‘De andere vraag daarbij is: wie heeft die ontwikkeling nog onder controle? Totalitaire staten, of totalitaire techbedrijven? Volgens Arendt kunnen kunstenaars en historici ons helpen om te blijven denken en om onze menselijke conditie te bewaren. Ze was daarin heel profetisch.’

Ook nu bevinden we ons tussen verleden en toekomst, in heel grote onzekerheid.

Lyndsey Stonebridge: ‘We maken een moeilijke tijd door, maar in Europa is er nog een zekere stabiliteit. Ik denk alleen dat we ons nog veel meer moeten inzetten om die stabiliteit te verdedigen.’