‘We moeten ons verenigen tegen wie het water wil monopoliseren’

Hoop = handelen

Mendoza is niet naïef. Ze geeft evenveel voorbeelden van droogterituelen die door machthebbers werden ingezet om het volk af te leiden van het onrecht achter de dorst. Tijdens de graanschaarste van 1651 in Córdoba ontdekten mensen dat niet de droogte hun grootste vijand was, maar dat edelen en geestelijken het schaarse graan inpikten in plaats van het eerlijk te verdelen. Dat leidde tot broodrellen. ‘Geestelijken organiseerden overal bidprocessies tegen de droogte om de onrust te dempen en de status quo te behouden’, zegt Mendoza. ‘Als opium voor het volk. Maar droogte is geen puur natuurverschijnsel. Machtige mensen bepalen er mee de oorzaken en gevolgen van. En slachtoffers kunnen ook oplossingen vinden.’

Vandaag zijn de machtsstructuren complexer dan toen. De controle op water en andere hulpbronnen maakt deel uit van een breder economisch systeem waarvan we afhankelijk zijn. ‘We zullen ons daarom moeten verenigen tegen hen die de controle over water proberen te monopoliseren of te manipuleren’, zegt Mendoza.

Daarvoor moeten we volgens haar terugkeren naar het begin van de mens als soort, miljoenen jaren geleden. Een historisch bewustzijn van hoe onze relatie tot water toen was, is het noodzakelijke startpunt voor een nieuw gemeenschappelijk bewustzijn dat we vandaag nodig hebben. Vanuit dat bewustzijn kan dan “rationele hoop” ontstaan.

‘Die rationele hoop is geen magisch denken waarbij een redder verschijnt die alles goedmaakt,’ legt Mendoza uit, ‘maar een geloof in eigen handelen. Doorheen de geschiedenis was hoop belangrijk omdat ze mensen aanzette tot handelen en hen ertoe bracht om water te controleren, wat hun leven vergemakkelijkte. Een sedentair bestaan betekende, behalve niet langer te hoeven rondtrekken, de overgang naar een manier van denken die ons heeft gebracht tot waar we nu staan, met alle problemen die daarbij horen. We begonnen te geloven dat we ons niet langer aan de natuur hoefden aan te passen, maar dat de natuur zich aan ons moest aanpassen.’

Die verandering in denken situeert zich aan het begin van het neolithicum, ongeveer 12.000 jaar geleden, maar ging in overdrive tijdens de industriële revolutie. Vandaag zit die mentaliteit diep verankerd in onze cultuur. ‘Misschien moeten we leren van de jager-verzamelaars die nog bestaan, of van de inheemse volkeren die zich goed aan de natuur hebben aangepast. De moderne mens belandde in een trechter waarin steeds meer behoeften worden gecreëerd. We proberen de natuur te beheersen, maar worden er net kwetsbaarder door. Zijn wij dan echt zoveel beter dan die inheemse volkeren?’

Klimaatmigranten en genocide

Lang voordat ze verdreven werden door een teveel aan water, migreerden mensen door een tekort eraan. En deze oude realiteit wordt ook onze nieuwe realiteit. Volgens de Unesco zijn de voorbije tien jaar meer dan 260 miljoen mensen gedwongen gemigreerd als gevolg van klimaatrampen. Droogte zal de belangrijkste oorzaak worden van een verdere toename van die migratie.

‘In Spanje wil 60 procent van de twintigers naar een ander land vertrekken. Velen zijn eigenlijk op de vlucht voor de gevolgen van de klimaatopwarming. Zuid-Spanje zou een klimaatwoestenij kunnen worden waar niemand nog kan wonen. Ik weet dat ik zelf op een dag naar het noorden moet verhuizen.’

Mendoza herinnert zich de tijd dat ze met haar grootvader op het land werkte en zag hoe mensen rotsen openbraken om water te vinden voor hun gewassen. Tegelijk leefden die mensen met het besef dat ze ooit zouden moeten vertrekken. ‘Als ik zeg dat mijn droom een landhuis is op de plek waar mijn voorouders woonden, antwoordt mijn familie: “Je kunt daar niet wonen. Er is geen water.” Misschien ben ik al een soort klimaatvluchteling.’

‘De mens is wie hij is dankzij schaarste en uitdagingen. Schaarste en inventiviteit gaan hand in hand.’

Volgens de archieven woonde er aan het begin van de zeventiende eeuw al een familielid van Mendoza in het dorp Villanueva de la Fuente. ‘Mijn overgrootvader was de eerste die het dorp verliet en mijn overgrootoom werd er na de Spaanse Burgeroorlog geëxecuteerd vanwege zijn politieke ideeën. In zijn laatste brief, vlak voor zijn dood, schreef hij aan zijn vrouw dat als de droogte haar niet met rust liet, ze niet moest aarzelen om te vertrekken. Het was een periode van extreme droogte.’

Klimaatmigratie is altijd een oplossing geweest, een aanpassingsstrategie voor klimaatverandering die de basis legde voor menselijke beschavingen. Zonder klimaatvluchtelingen hadden de Soemerische stadstaten en het Oude Egypte nooit bestaan. Maar Mendoza wijst ook op groepen die door droogte migreerden en op hun nieuwe bestemming, net zoals de meeste migranten, als bedreiging werden gezien. Of als buitenkans. Niet om onze beschaving te verbeteren, maar om uit te buiten als goedkope arbeidskrachten.

Mendoza verwijst naar De druiven der gramschap, het meesterwerk van John Steinbeck uit 1939 over de Dust Bowl, een periode van gigantische stofstormen in Oklahoma. Volgens een Amerikaanse overheidscommissie uit 1936 waren die stofstormen niet alleen het gevolg van droogte, maar ook van jarenlange overexploitatie van de bodem.

Opportunisten grepen hun kans. De droogte dreef mensen van hun land, schuldeisers plukten hen verder kaal. ‘Steinbecks reportages tonen hoe migranten een paradijs werd voorgespiegeld, met banen, vruchtbare grond en kansen. Maar bij aankomst werden ze brutaal uitgebuit. Mensen met macht maken dikwijls gebruik van wie kwetsbaar en bang is. Ze maken er een vijand van terwijl ze van hun arbeid profiteren. Die patronen blijven zich herhalen.’

‘In tijden zoals die van ons, met meerdere crisissen tegelijk, is het voor machthebbers heel gemakkelijk om een groep als schuldige aan te wijzen’, vertelt Mendoza. ‘Gewone mensen zeggen angstaanjagende dingen over moslims, ze zijn geobsedeerd door een groep. Op die manier beginnen genocides. Telkens opnieuw. Joden werden ook als groep aangewezen. Het patroon blijft hetzelfde, alleen de naam van de geviseerde groep verandert.’

Net als de klimaatverandering begint een genocide niet op een welbepaald moment. Het proces dat eraan voorafgaat is daarom zo belangrijk. ‘Het blijft opvallend hoe de mensheid, ondanks haar lange geschiedenis, zulke patronen nog altijd moeilijk herkent. Niet dat ik in mijn boek iets volledig nieuws schrijf, maar omdat mensen langzaam leren, moeten we sommige verhalen blijven herhalen en in een breed historisch perspectief plaatsen.’