“‘‘De overwinning van Lula is een wonder, maar het harde werk begint nu pas’’

Nauwelijks drie weken geleden werden nog politieke overlijdensberichten geschreven voor de Braziliaanse presidentskandidaat Luiz Inácio Lula da Silva. De extreemrechtse kandidaat Flávio Bolsonaro, zoon van de tot de gevangenis veroordeelde en voormalig president Jair Bolsonaro, was immers uit de eerste ronde van de presidentsverkiezingen gekomen met een voorsprong die niet langer overbrugbaar leek.

Op 80-jarige leeftijd leek Lula bovendien af te stevenen op een rustig afscheid, na vier decennia van centrale aanwezigheid in het Braziliaanse politieke leven.

Maar gisteren (zondag) bewees Lula dat iedereen het bij het verkeerde eind had. Hij won de tweede ronde en verzekerde zich van een vierde, niet-opeenvolgende ambtstermijn als president van Brazilië.

Avond vol primeurs

De verkiezingsuitslag is in minstens drie opzichten ongekend in de Braziliaanse politiek.

Ten eerste heeft nog nooit eerder een Braziliaanse presidentskandidaat de eerste ronde gewonnen en vervolgens de tweede ronde verloren, wat deze keer het geval is voor Bolsonaro. Sinds in 1988 het systeem van twee rondes in de Braziliaanse grondwet werd vastgelegd, heeft de koploper uit de eerste ronde ook altijd de verkiezingen effectief gewonnen.

Lula verbrak dat patroon en zette zijn tekort van 2,2 miljoen stemmen in de eerste ronde om in een stevige overwinning in ronde 2 - en dat op drie weken tijd. 

Ten tweede had Brazilië nooit eerder een president voor termijnen. Als deze laatste termijn afloopt voor Lula, zal hij het land in totaal maar liefst zestien jaar geregeerd hebben, weliswaar niet opeenvolgend. 

Dat is de langste ambtsperiode van een democratisch verkozen president in de geschiedenis van het land. Enkel Getúlio Vargas regeerde langer: hij bleef bijna twee decennia aan de macht, tijdens een revolutie, een dictatuur en democratische verkiezingen in de jaren 1930–1950, en wordt algemeen beschouwd als de meest invloedrijke president van Brazilië.

En ten derde heeft geen enkele verkiezingscampagne in Brazilië zo veel mensen op de been gebracht in de straten en op sociale media, om te supporteren voor één van beide kandidaten.

In tegenstelling tot de eerste ronde verliep de tweede ronde een stuk minder rustig maar werd de uitslag ook niet bepaald door televisiereclames. Wel was er een massale en hevige mobilisatie van kiezers.

De Braziliaanse linkerzijde voerde een zware strijd tegen sociale-mediaplatforms, economische elites en een Hoge Kiesraad wiens voorzitter ervan werd beschuldigd de balans in het voordeel van Bolsonaro te willen doen doorslaan.

Kortom, Lula heeft al een geschiedenis van politieke wonderen, en daar heeft hij nu nog eentje aan toegevoegd.

Verkiezingsuitslag reikt verder dan Brazilië

De overwinning van Lula reikt veel verder dan de grenzen van Brazilië. Eerst en vooral is Brazilië met de verkiezing van Lula - tegen de stroom in- een wereldwijd bolwerk tegen de opkomst van extreemrechts. Bij recente verkiezingen in Latijns-Amerika en Europa hebben extreemrechtse partijen en leiders bijna overal terrein gewonnen.

Brazilië is de op drie na grootste democratie van de wereld en heeft zich nu tegen deze trend verzet. Het is een symbool dat democraten elders niet zullen negeren.

Op regionaal vlak heeft Lula daarnaast ook de zogenaamde ‘vloek van de zittende president’ doorbroken. Het afgelopen decennium hebben regerende partijen in Latijns-Amerika de ene na de andere verkiezing verloren, afgestraft door hun kiezers vanwege hoge inflatie, onveiligheid en economische stagnatie.

De Braziliaanse economie verkeerde in een redelijke staat, maar de vooruitgang was bescheiden en niet overal even sterk voelbaar. Alles wees op een naderende nederlaag, maar Lula heeft de verwachtingen toch overtroffen.

Zijn overwinning vormt ook een tegenwicht voor wat critici de ‘Donroe-doctrine’ hebben genoemd, verwijzend naar het streven van de regering-Trump om het westelijk halfrond steviger in de Amerikaanse invloedssfeer te brengen door middel van invoerheffingen, dreigementen en de verlening van politieke gunsten.

Op binnenlands vlak toont de uitslag ook de kracht aan van de volksmobilisatie aan de linkerkant.

Bolsonaro profileerde zich in zijn campagne als de voorkeurspartner van Washington in Zuid-Amerika. Maar de Braziliaanse kiezers hebben dat aanbod afgewezen.

Op binnenlands vlak toont de uitslag ook de kracht aan van de volksmobilisatie aan de linkerkant. Na Lula’s zwakke prestatie in de eerste ronde wist zijn campagneteam de gedemoraliseerde aanhangers op drie weken tijd weer te motiveren en een brede coalitie op te bouwen.

Sommige kiezers stemden wellicht niet zozeer op Lula, maar wel tegen wat Bolsonaro vertegenwoordigt. Ook wist de campagne mensen te mobiliseren die in de eerste ronde thuis waren gebleven.

Strijd nog niet gestreden

Maar, Lula mag overleven niet verwarren met rechtvaardiging. Ja, hij heeft het roer omgegooid. In drie weken tijd erkende hij de fouten die hij in de ambtsperiode van de afgelopen vier jaar had gemaakt - en dan met name die van de matige campagne in de eerste ronde. 

Hij scherpte zijn boodschap aan, verbreedde zijn allianties en richtte zich rechtstreeks tot de kiezers die hij had verloren. Dat is geen kleine verwezenlijking voor een politicus, hoe ervaren hij ook mag zijn.

Nu komt het er echter op aan om een land te besturen dat meer gepolariseerd is dan ooit. Het politieke geweld op straat is toegenomen en haat circuleert vrijelijk online.

Prominente figuren van de extreemrechtse flank, waaronder Nikolas Ferreira en Lucas Pavanato, hebben al gezegd dat ze deze verkiezingsuitslag niet zullen accepteren. Bolsonaro zei zondagavond laat dat hij zijn nederlaag niet erkent en dat hij ijvert voor een nietigverklaring van de verkiezingen.

En dan is er nog Washington. Gezien de nauwe banden van het Witte Huis met de familie Bolsonaro bestaat er een reëel risico dat de regering-Trump de uitslag van de verkiezingen in twijfel trekt of zelfs weigert te erkennen. Dat zou buitengewoon zijn, tot voor een paar jaar toe zelfs ondenkbaar.

En de situatie wordt nog ingewikkelder door een juridisch conflict op de verkiezingsdag zelf. Na beschuldigingen van kiezersonderdrukking van Lula’s aanhangers in verschillende steden, raakten de rechters van het Braziliaanse Hooggerechtshof en de kiescommissie in conflict over de vraag of de stemtijd moest worden verlengd. Wat de juridische merites ook mogen zijn, het geschil biedt de verliezende partij een kant-en-klaar verhaal over “onregelmatigheden tijdens de verkiezingen”.

Dit kan een ernstige bezorgdheid zijn die bovendien weken kan aanslepen.

Drie belangrijke vragen 

Wanneer Lula op 5 januari 2027 wordt beëdigd, zullen drie vragen bepalend zijn voor zijn vierde ambtstermijn.

De eerste vraag is hoe Lula een diep verdeeld land zal besturen, met een conservatieve meerderheid in het congres en meer dan een dozijn rechtse gouverneurs.

De wetgevende macht die hem de afgelopen vier jaar in een wurggreep hield, is alleen maar vijandiger geworden. Elke begroting, elke hervorming en elke benoeming zal uitdraaien op een bikkelharde onderhandeling, waarbij de dreiging van een afzettingsprocedure boven Lula’s hoofd hangt.

De tweede vraag betreft herstel: hoe zal hij omgaan met problemen die veel verder reiken dan partijpolitieke geschillen?

Denk maar aan de begrotingsdruk door stijgende overheidsuitgaven, een gestaag afnemend vertrouwen in de democratische instellingen en een institutioneel systeem dat niet langer functioneert zoals het bedoeld was.

Het Hooggerechtshof, ooit de hoeder van de democratische orde, ziet zijn legitimiteit uitgehold door een groot financieel schandaal rond Banco Master. Hoewel de president een rechtbank zelf niet kan ‘herstellen’, kan hij wel weigeren de crisis af te doen als het probleem van iemand anders. 

De derde vraag is de belangrijkste. Kunnen Lula, zijn Arbeiderspartij (PT) en de bredere democratische krachten in Brazilië deze adempauze aangrijpen om de Braziliaanse politiek te vernieuwen?

Er is bijvoorbeeld nood aan nieuwe politieke leidersfiguren, weg van de grijze koppen die de linkse politiek al veertig jaar domineren. En er is nood aan nieuwe vormen van politieke participatie door het volk, onafhankelijk van één enkele charismatische figuur. Ten derde hebben werknemers in onzekere jobs, religieuze gezinnen en boze kiezers die naar extreemrechts zijn afgedreven, nood aan een nieuw narratief.

Dat alles is het enige echte tegengif tegen polarisatie, en het zal niet voortkomen uit één enkele verkiezing of één enkele leider.

Lula’s comeback heeft Brazilië vooral extra tijd gekocht. Of het meer oplevert, hangt af van wat hij en zijn bondgenoten de komende vier jaar doen, stap voor stap.

Dus ja, Lula heeft opnieuw een wonder verricht. Maar nu moet hij er ook nog voor zorgen dat Brazilië geen wonder nodig heeft.