“‘‘Geestelijke gezondheid is geen luxeproduct’’

Wereldwijd gaat amper 2% van de overheidsbudgetten voor gezondheidszorg naar de geestelijke gezondheid. Dit is sinds 2017 ongewijzigd. Dat betekent dat ongeveer 65 dollar per persoon per jaar in hoge-inkomenslanden wordt gespendeerd aan het nationale beleid rond geestelijke gezondheidszorg. En voor lage-inkomenslanden? Amper vier dollarcent per persoon (WHO, 2024).

Geestelijke gezondheidszorg is ondergefinancierd binnen de onderfinanciering. Het topic blijft ondergewaardeerd, onderbetaald en – minstens even belangrijk – onvoldoende geëvalueerd. Een probleem van middelen? Nee, een waardeoordeel, neergeschreven in een begroting. Het is een structureel probleem, een verkeerd geplaatste bouwsteen binnen het gezondheidszorgsysteem.

In 2021 leefden bijna één op de zeven mensen wereldwijd (1,1 miljard) met een psychische aandoening, waarbij angst- en depressieve stoornissen de meest voorkomende zijn. De suïcidecijfers zijn ook niet min. In 2021 alleen stierven er wereldwijd 727.000 mensen aan zelfdoding, wat 1 op 100 sterfgevallen is. Zelfdoding blijft dan ook de derde doodsoorzaak bij 15 tot 29-jarigen en treft gemarginaliseerde groepen onevenredig hard. Daarbij zijn er slechts 38 landen met een nationale strategie rond suïcidepreventie (WHO, 2025).

Stigma zit in structuren, niet in attitudes

Is het de onwetendheid? Geestelijke gezondheidszorg wordt gezien als een aparte specialisatie. In een apart gebouw, met een aparte begrotingslijn en een apart vocabulaire. Meer dan 60 % van de psychiatrisch bedden in België staan in gespecialiseerde psychiatrische voorzieningen. Stigma wordt voortgebracht door scheiding. Na veertig jaar vermaatschappelijking van zorg en de-institutionalisering, zijn de muren enkel verplaatst, niet weggenomen. En in het globale Zuiden mag je dat gerust letterlijk nemen.

Cijfers bevestigen dit patroon. Minder dan één op acht landen voldoet aan de criteria van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) om geestelijke gezondheidszorg te integreren in de eerstelijnszorg.

Ook in België staat de deur niet open

Is dit een probleem van elders? Nee, laten we even naar de eigen cijfers kijken. Volgens Sciensano leeft één op vijf Belgen in ernstige psychische distress. Daarnaast heeft één op zes een angst- en/of depressieve stoornis, waarvan amper 14 procent professionele hulp zocht. De helft van de bevolking slaapt slecht en amper één op negen haalt een optimaal vitaliteitsniveau om de dag door te komen. In 2022 werden er door het VLESP 1.796 zelfdodingen geregistreerd in België. Onze cijfers zien er slecht uit, maar elders bestaat het probleem evengoed, het staat alleen minder vaak in een tabel. Onderrapportering door wetgeving, taboe en registratieverschillen maken de cijfers rond zelfdoding moeilijk te meten.

En de drempel is heel concreet. De kostprijs voor een psychologisch consult bij een geconventioneerde psycholoog in België is elf euro, vier euro met verhoogde tegemoetkoming en voor jongeren tot en met 23 jaar, gratis. Daar mogen we trots op zijn. Maar de terugbetaalde sessies zijn begrensd en niet elke psycholoog is geconventioneerd. Zo betaal je al snel 60 tot 70 euro per gesprek in een privépraktijk. Word je daarna doorverwezen naar meer specifieke hulpverlening, dan kan de wachttijd oplopen tot 100 dagen, in sommige regio’s zelfs tot zeven maanden.

Ondertussen wachten mensen zelf te lang om hulp te vragen. Is de drempel te hoog, de deur te ver? Stress, angst en afhankelijkheid worden zomaar weggelachen tot de lichamelijke klachten opduiken – hoofdpijn, vermoeidheid, maagklachten. Wat weer zorgt voor een complexer profiel, langere behandeling en meer afwezigheid op de werkvloer.

Dezelfde muur, andere stenen

Wie in het Globale Zuiden werkt, herkent de muur meteen, alleen is hij anders gemetseld. In België verstopt het stigma zich achter structuren en wachtlijsten. Elders zit het in taboe, afwijzing of in de overtuiging dat het een spirituele kwestie is die niet in een gezondheidscentrum thuishoort. Het resultaat is hetzelfde: mensen krijgen niet de zorg die ze nodig hebben, of zorg die hen zelf schaadt.

Bij Memisa zien we ook wat er gebeurt als je die gemetselde muur wél afbreekt. In Guinee, bijvoorbeeld, werken we samen met de lokale organisatie Fraternité Médicale Guinée, die geestelijke gezondheidszorg in de gewone zorg heeft binnengehaald. Niet in een gespecialiseerde voorziening, maar op een plek waar mensen sowieso samenkomen. Het land beschikt, met zijn 12 miljoen inwoners, over slechts vijf psychotherapeuten en één psychiatrisch centrum. Geestelijke gezondheidszorg naar de gezondheidscentra brengen breekt niet enkel de muur af, maar doorprikt ook het taboe. Dat is precies het punt. Als de eerste deur, de gewone deur is, dan verdwijnt de drempel vanzelf.

Getuigenis van Mariane: ‘Ik heb moeilijke tijden doorgemaakt. Op momenten dat ik agressief was, werd ik door mijn familie vastgeketend om te voorkomen dat ik mezelf zou pijnigen. Op een dag kwam een gemeenschapswerker langs die mijn ouders overtuigde om me naar het gezondheidscentrum te brengen. In het gezondheidscentrum werd er naar me geluisterd en werd ik er ook behandeld. Sindsdien voel ik me stukken beter en krijg ik ook steun van mijn familie!’

Wat betekent dit concreet?

Wat we nodig hebben, is dat mentaal welzijn als toetssteen wordt meegenomen in alle beleidsdomeinen, en niet enkel ondergefinancierd blijft binnen de gezondheidsbegroting. Dat is precies wat het Comprehensive Mental Health Action Plan van de WHO vraagt. Universele en gerichte interventies, van de vroege kindertijd tot op hoge leeftijd, geïntegreerd in bredere nationale strategieën.

Depressie en angststoornissen kosten de wereldeconomie naar schatting 1 biljoen dollar per jaar aan verloren productiviteit.

Geestelijke gezondheidszorg als basisgeneeskunde is geen affiche in een wachtzaal. Het betekent dat de eerstelijnszorg de deur naar geestelijke gezondheidszorg wordt. Dat psychofarmaca op de lijst van essentiële medicatie staan, betaalbaar zijn en effectief in het rek liggen. Dat elke persoon, elke zorgverlener leert vragen naar trauma, slaap, alcohol en suïcidale gedachten, maar ook weet wat te doen met dat antwoord. Dat we ook zorgen voor wie zorgt, zorgverleners zijn overal ter wereld het meest blootgesteld en het minst beschermd. En dat mensen met een eigen ervaring mee aan tafel zitten, niet als getuigenis, maar als medeauteur.

Dit pleidooi komt op een ongemakkelijk moment. Overal worden budgetten voor internationale samenwerking teruggeschroefd, en wie besparingen doorvoert, grijpt in op het ongewone, het ongekende. Geestelijke gezondheidszorg staat dan snel bovenaan het lijstje.

Wie een economisch argument nodig heeft, krijgt het hier: depressie en angststoornissen kosten de wereldeconomie naar schatting 1 biljoen dollar per jaar aan verloren productiviteit. Daarbij levert elke geïnvesteerde dollar vier dollar op. Betere geestelijke gezondheid vertaalt zich in minder langdurig ziekteverzuim, betere schoolresultaten, hogere arbeidsparticipatie en minder conflicten. De investering betaalt zichzelf terug, en dit in elk systeem en overal ter wereld.