“‘Verbeelding werkt’

In Not for Profit: Why Democracy Needs the Humanities (2010) citeert de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum de Indiase dichter en Nobelprijswinnaar Rabindranath Tagore: ‘Met kennis kunnen we machtig worden, maar door sympathie bereiken we pas volledigheid. Maar we zien dat het onderwijzen van sympathie niet alleen systematisch wordt genegeerd op scholen, maar ook regelrecht wordt onderdrukt.’

Net zoals Tagore gelooft Nussbaum dat onderwijs om meer draait dan kennis alleen – een inzicht dat in deze extra editie van ons magazine wel vaker doorschemert. Kinderen moeten leren zich in anderen te verplaatsen, hun vooroordelen te herkennen en die vervolgens kritisch te bevragen.

Dat vraagt volgens Nussbaum om een sterkere plek voor kunst en geesteswetenschappen in de klas. Want wie goed leert kijken, met verbeelding en kritisch denken, is gewapend tegenover blinde ge-hoorzaamheid aan traditie en autoriteit.

Kinderen moeten leren zich in anderen te verplaatsen, hun vooroordelen te herkennen en die vervolgens kritisch te bevragen.

Een school is daarom niet alleen een plaats waar kinderen kennis en vaardigheden meekrijgen, maar waar ze ook worden voorbereid op hun rol in de samenleving. Of zoals docente Bieke Vandamme het mooi samenvat in dit nummer: kennis is natuurlijk onmisbaar, maar net zo belangrijk is hoe je die gaat inzetten om te werken aan sociale rechtvaardigheid.

Hoe dat er in de praktijk uitziet, hoorde ik deze zomer in een klein schooltje in het geboorteland van Tagore. In een dorpje in de Indiase bergen vertelde een leerkracht me over een project over democratie. In verschillende klassen onderzochten leerlingen wat het betekent om een leider te zijn, en hoe je die dan kiest. De kinderen, vaak niet ouder dan tien jaar, hoefden het woord ‘democratie’ niet eens goed te kunnen uitspreken om erover na te denken.

Het schoolproject eindigde met de verkiezing van twee klassenleiders. Aanvankelijk werden de meest voor de hand liggende kandidaten naar voren geschoven: de populairste en meest extraverte. Maar gaandeweg begonnen de kinderen hun keuze te herzien. Ze ontdekten dat een goede leider vooral moet kunnen luisteren en rekening houden met wat anderen nodig hebben. Uiteindelijk bleven twee kandidaten over die volgens hen daaraan voldeden.

Dat klinkt kinderlijk eenvoudig. Dat is het ook. Maar spelenderwijs leerden de kinderen een les die tegenwoordig dreigt te worden vergeten: dat een gezonde democratie weinig opschiet met de hardste roepers, maar mensen nodig heeft die hun eigen overtuigingen niet als vanzelfsprekende waarheden beschouwen. Die zich kunnen voorstellen hoe de wereld eruitziet vanuit het perspectief van iemand anders. Die voorbij de stereotypen en clichés kunnen kijken.

En die, zoals Tagore ruim honderd jaar geleden al voorstond, met sympathie volledigheid bereiken.