Venezolanen die elders een toekomst zoeken, staan voor een gesloten deur

In de Chileense stad Arica, op enkele kilometers van de grens met Peru, kan je voor het equivalent van zo’n vier euro de bus nemen naar Tacna in Peru. Het is eind december en veel mensen die in Chili werken, willen met familieleden de feestdagen doorbrengen in hun thuisland. 

Er wonen bijna anderhalf miljoen Venezolanen in Peru en bijna achthonderdduizend in Chili. Maar er lijken weinig Venezolanen op de bus te zitten, de meeste mensen blijken Peruanen te zijn. Ook zij weten al tientallen jaren de Chileense arbeidsmarkt te bereiken.

Wanneer we de grens naderen, worden verschillende mensen in de bus erg nerveus. Enkele Peruaanse vrouwen blijken al een tijdje in Chili te hebben gewerkt, maar zonder de juiste papieren. Nu ze ook langs de Chileense douaniers moeten passeren, neemt de angst zichtbaar toe. 

Bij de controle is het chaos alom. Van rijen is er weinig sprake, en de douaniers lijken niet erg attent. Van het Peruaanse leger dat sinds enkele weken gemobiliseerd is om de grens te bewaken tegen wegvluchtende Venezolanen valt dan weer niet veel te merken.

Wanneer de controle voorbij is, slaat de nervositeit bij de Peruaanse vrouwen om in euforie, ze zijn de grens succesvol gepasseerd. Familieleden worden blij opgebeld, terwijl de cadeaus die ze hadden meegebracht uit Chili weer in de bus worden geladen.

Regulier of irregulier

De angst voor deze simpele grenscontrole is kenmerkend voor de huidige situatie van migranten en vluchtelingen uit de regio. Honderdduizenden mensen zijn er niet gedocumenteerd. In Chili worden ze “irregulier” genoemd en ze hebben geen reëel uitzicht op regularisatie.

Dat heeft een impact op de regionale migratie. Het aantal Venezolanen die Chili binnenkomen, is nu bijna volledig afgebouwd. Sinds 2022 scherpte de regering van huidig, links president Gabriel Boric de regularisatievoorwaarden sterk aan. Naar schatting zouden er momenteel meer dan 300.000 irreguliere Venezolanen in Chili verblijven van de 800.000. 

In totaal verblijven er zo’n 8 miljoen Venezolanen buiten Venezuela, volgens cijfers van de International Organization for Migration (IOM). Met 28 miljoen mensen die nog in het land wonen, is dat een significante leegloop. De politieke repressie en zware economische crisis die het regime van (de inmiddels opgepakte president) Nicolás Maduro met zich meebracht, doen velen dromen van een betere toekomst ergens anders.

De leegloop in Venezuela begon vanaf 2014. Veel Venezolanen, vaak hoogopgeleiden, wisten een nieuwe start te maken in andere Latijns-Amerikaanse landen of de VS. Maar nu, twaalf jaar later, hebben hun laagopgeleide nakomers dat geluk niet. Broodnodige papieren in aankomstlanden worden hen geweigerd en grenzen sluiten. Zo ook in Peru en Chili, beide populaire bestemmingen.

In december werd José Antonio Kast daadwerkelijk verkozen als nieuwe president van Chili. Hij wil alle irreguliere migranten en vluchtelingen het land uitzetten. Nog voor hij verkozen werd, begon hij video’s op te nemen bij de grens met Peru waarin hij irregulieren ‘uitnodigde’ om te vertrekken: “Nu het nog kan, zonder dwang”. 

Vandaar de vele Venezolanen die prompt het land probeerden uit te geraken via de grens met Peru. Maar dat was buiten Peruaans president Jose Jerí gerekend. Hij achtte al genoeg Venezolanen te hebben opgevangen in zijn land, en riep de noodtoestand uit in de regio. Het leger werd gemobiliseerd en naar de grens gestuurd.

Terug huiswaarts

In de Peruaanse grensstad Tacna is het opvanghuis voor migranten en vluchtelingen leeg. 'Het zat hier meestal vol, nog niet zo lang geleden', vertelt Yeni, een Venezolaanse vluchtelinge die al jaren in het opvanghuis werkt. Maar nu verschoont ze bedden en kuist ze gangen in een opvanghuis dat slechts een enkeling per dag verwelkomt.

Medewerkster Beatriz van het Katholiek Chileens Instituut voor Migratie (INCAMI) dat het opvanghuis organiseert, steekt direct van wal over hoe de regionale migratie compleet omsloeg: ‘In Chili en Peru daagt het dat diegenen zonder papieren er ook geen zullen krijgen. De Venezolanen kijken daarom nu naar andere bestemmingen, zoals Brazilië of Europa.

Maar om te migreren met een vliegtuig heb je een geldig paspoort nodig, en veel migrerende Venezolanen vertrokken erg haastig, zonder paspoort. Bovendien is dat paspoort erg duur in Venezuela. Degenen die nu wegtrekken uit Chili door de komst van de nieuwe president, hebben meestal het plan om hun paspoort te gaan halen en dan verder weg te migreren.’

De weg naar dat paspoort is hard, en vooral lang. ‘Nadat de Venezolaanse president Nicolas Maduro in 2024 verkiezingsfraude had gepleegd, verdwenen bijna alle Venezolaanse ambassades in Latijns-Amerika’, legt Beatriz uit. ‘Venezolanen in Chili en Peru moeten nu naar de ambassade in Bogotá (Colombia, red.) gaan, of helemaal terug naar Venezuela voor hun papieren.’

‘Dat laatste is niet zonder risico’, vertelt Pastoor Lirio bij valavond aan de kathedraal van Tacna. Hij is een Scalabriniaanse missionaris die in de grensregio met veel migranten en vluchtelingen werkt. ‘In Venezuela zijn er lijsten met namen van mensen die emigreerden. Ze worden ‘traidores de la patria’ (verraders van het vaderland, red.) genoemd. Hen wacht bij terugkeer weleens de binnenkant van een cel op.’

En specifiek voor Chili, is er volgens pastoor Lirio nog een reden waarom veel Venezolanen willen wegtrekken. ‘In Chili is de economie zeer gereguleerd. En als irreguliere migrant kom je bijna niet aan werk, evenmin aan leningen, bepaalde medische zorg, enzovoort. Werken in het zwart is beperkt, en kan je in de problemen brengen.’

Maar elders is dat anders. ‘In Peru, Bolivia en Ecuador bijvoorbeeld is de ‘informele’ economie gigantisch’, lacht pastoor Lirio. ‘Als migrant kan je daar veel meer geld verdienen, zelfs als de staat je bestaan volledig blijft negeren en je geen papieren geeft.’

De Chileense droom lijkt voor velen dus in rook te zijn opgegaan. Venezolanen in Tacna bevestigen het verhaal van de pastoor. ‘Oorspronkelijk wilden velen naar Chili, door de sterke munt en veiligheid’, vertelt Luisana, een Venezolaanse die nu al enkele jaren in Tacna woont. ‘Maar papieren krijgen, lijkt in Chili toch niet meer mogelijk, dus dan kan je beter geld gaan verdienen in Peru.’

Geen makkelijke reis

Aan de andere kant van de grens, in Arica, is ook een opvanghuis waar Lirio bij betrokken is. Hier zijn iets meer mensen, waarvan één familie die net is aangekomen. 

Het gaat om een jonge vrouw met vier jonge kinderen tussen de 3 en 14 jaar oud. Ze hebben duidelijk geen makkelijke reis achter de rug. De vrouw ziet er vermoeid en bang uit. De kinderen hebben oude, vuile kleren aan. Ze zijn van de zuidelijke Chileense stad Temuco gekomen, na daar verschillende jaren te hebben gewoond. Hun Chileense hoofdstuk lijkt erop te zitten.

Pastoor Lirio benadert de zaak voorzichtig en beslist dat de vrouw niet in een toestand is om een interview te geven. Even later wordt duidelijk waarom. Ze vluchtte weg van een gewelddadige man en haar papieren tonen niet afdoende aan dat ze de moeder van de kinderen is. 

Een medewerkster neemt haar apart in een gesloten kamertje van het opvanghuis. Het mogelijke drama dat zich zal ontvouwen, onttrekt zich aan het zicht van pottenkijkers en journalisten. 

Leven op de bergwand

Een uurtje later arriveert Margarita bij de kerk naast het opvanghuis. Zij woont op een heuvel aan het uiteinde van de stad waar veel Venezolanen noodgedwongen verblijven. De levensomstandigheden zouden er niet al te best zijn. Pastoor Lirio schotelt haar een bord met eten voor, en geeft haar een zak snoep mee voor haar kinderen.

Na Lirio’s kookkunsten te hebben gecomplimenteerd, leidt Margarita de weg opwaarts, naar haar wijk. En die weg is hard. De zon schijnt heel de namiddag vlak op de heuvel, waar niets groeit, buiten plastic zo te zien aan de hoeveelheden afval die overal opeengestapeld liggen. 

Het afval stinkt en het uitzicht is verknoeid, maar het biedt ook mogelijkheden voor de bewoners. Overal zijn mensen, jong en oud, bezig met ‘waardevolle’ dingen uit het afval te halen om te kunnen doorverkopen. De rest, waar werkelijk niemand iets mee kan, wordt opeengestapeld en verbrand. Gezonde lucht is anders.