Río Marañón in Peru: de rivier die rechten kreeg

Als het aan de Peruaanse overheid had gelegen, zou de Marañón-rivier deel uitmaken van de Amazon Highway. Dat zijn rivierlopen in het Amazonewoud die vooral door vrachtschepen gebruikt worden. De Marañón zou uitgediept worden tot hoog in de bovenloop, zodat schepen uit Brazilië en Colombia er zouden kunnen aanmeren. Daarvoor moesten er twintig stuwdammen gebouwd worden.

Bovendien loopt het verouderde Norperuano-olieduct al dwars door de vallei, een pijplijn die het met de regelmaat van de klok begeeft onder roest en ouderdom, zodat ongefilterde olie het Amazonewoud instroomt. Dan is het wachten tot het betrokken staatsbedrijf Petroperú het zich verwaardigt om vanuit de hoofdstad een ingenieur te sturen om het lek te dichten.

In de Marañón-vallei alleen werden tussen 1997 en 2017 al meer dan 60 lekken waargenomen. Voor het hele Peruaanse Amazonegebied gaat het om 474 olielekken. Maar de inheemse volkeren van het Amazonewoud in Peru laten dit allemaal niet zomaar gebeuren en trokken naar de rechtbank.

Maritza Quispe is advocate bij het Instituto de Defensa Legal (IDL), een niet-gouvernementele organisatie die opkomt voor mensenrechten. Het instituut bestaat uit advocaten en werkt voor kwetsbare bevolkingsgroepen. Momenteel werkt het aan ongeveer 140 zaken verspreid over heel Peru, waaronder de zaak-Marañón.

‘Voor ons begon die zaak rond 2016’, legt mevrouw Quispe uit. ‘De Peruaanse overheid plande de bouw van meer dan twintig stuwdammen over de hele bovenloop van de Marañón-rivier, wat zou neerkomen op de totale vernietiging ervan. We reisden naar de geviseerde regio, rond de stad Cajamarca, om met een lokale gemeenschap een aanklacht te kunnen indienen tegen de vergunning. De bedoeling was om de bouw van al die stuwdammen juridisch te blokkeren.’

‘Maar al snel voelden we dat er iets ontbrak in onze aanpak: de kosmovisie van de inheemse volkeren van het stroomgebied, de manier waarop zij naar de wereld kijken. Wat betekent de rivier voor hen? Die vraag stelden we aanvankelijk niet, zeker omdat de eerste gemeenschap waarmee we werkten zich niet als inheems definieert. We trokken verder stroomafwaarts, waar de effecten van de stuwdammen nóg zwaarder zouden doorwegen op de gemeenschappen, en troffen daar die spirituele component wel aan.’

Milieubescherming in Peru

Terug naar de Marañón-rivier. Wat houdt de historische uitspraak van de rechter concreet in?

Maritza Quispe: ‘De rechtbank heeft de Marañón erkend als rechtssubject. Maar dat is niet alles. De uitspraak gelast het staatsbedrijf ook om het noordelijke oliepijpleidingsnet, dat helemaal tot de raffinaderij van Talara in het noorden loopt, te onderhouden. Daarnaast moet het bedrijf, met voorafgaande raadpleging van de inheemse volken, het milieubeheersinstrument actualiseren, en worden inheemse organisaties erkend als verdedigers en vertegenwoordigers van de rivier.’

‘Voor de vrouwen van de Federatie was de juridische erkenning op zichzelf minder belangrijk dan de concrete eis om de olielekken te stoppen. Maar het belangwekkende aan de uitspraak is dat ze een morele beslissing – het erkennen van de rivier – koppelt aan een praktisch aspect, namelijk het verplichten van Petroperú om de lekken te dichten.’

Ik kan mij inbeelden dat het na die aanvankelijke overwinning zaak is om die rechten ook af te dwingen. Hoe verloopt dat tot nu toe?

Maritza Quispe: ‘De uitvoering van het vonnis is inderdaad het moeilijkste deel. Een paar weken geleden was er opnieuw een olielek. Petroperú beweert de leidingen te onderhouden, maar wij kunnen hen natuurlijk niet blindelings vertrouwen. Net zomin we permanent in de regio aanwezig kunnen zijn, want ons kantoor is in de hoofdstad Lima. Daarom hebben wij een interdisciplinair team samengesteld, met onder meer ingenieurs die de technische documenten kunnen lezen, en is er een team van bondgenoten ter plaatse.’

‘Het Wetboek van Grondwettelijk Procesrecht voorziet in elk geval in dwangmaatregelen voor ambtenaren die een uitspraak niet naleven. Maar die maatregelen vereisen politieke wil, en daar schort het natuurlijk. De strijd is nog niet gestreden. Kijk maar naar de schadevergoedingen die Petroperú moet betalen aan de door olielekken getroffen gemeenschappen. Het is een staatsbedrijf, maar het zegt stelselmatig geen budget te hebben om de vergoedingen te betalen.’

‘Bovendien is er de complicerende factor dat sommige gemeenschapsleden de pijpleiding zelf saboteren, omdat Petroperú hen betaalt om de lekken te dichten en de olie op te ruimen. Zo dweil je natuurlijk met de kraan open. Het toont aan dat het geen zwart-witverhaal is, met in de hoofdrollen een boos staatsbedrijf dat wordt bestreden door nobele inheemsen.’

Heeft u enig idee wie erachter zat?

Maritza Quispe: ‘Ik heb geen concrete bewijzen. Maar er is in Peru een groep die zichzelf La Resistencia (Het Verzet, red.) noemt. Wij noemen ze liever La Pestilencia (De Stank, red.). Het is een extreemrechts clubje dat zich bekwaamt in dat soort intimidaties.’

‘Net als in veel andere landen glijdt Peru af naar een politiek klimaat waarin ngo’s die de staat in vraag stellen, als vijanden worden beschouwd. Zo is er de zogenaamde APCI-wet, goedgekeurd onder president Boluarte. Die wet was oorspronkelijk bedoeld als toezicht op ngo’s, maar is omgevormd tot een instrument van vervolging. Ze verbiedt ngo’s om rechtszaken in te dienen tegen de staat.’

Regelrecht uit het handboek van autoritaire regeringen wereldwijd.

Maritza Quispe: ‘Inderdaad. En hoge bomen vangen veel wind. Het IDL is vijf keer verkozen tot de meest invloedrijke instelling in Peru. We hebben onder meer de Odebrechtzaak blootgelegd (een enorm corruptieschandaal dat in meerdere Latijns-Amerikaanse landen woedde, red.). Ze willen dat we ons boeltje pakken, zoveel is duidelijk. Maar het betekent natuurlijk ook dat we impact hebben, dat we iets in beweging zetten.’

Overwinning van de kosmovisie

Wat is de bredere betekenis van deze zaak voor Peru, voor het Amazonewoud en voor het recht in het algemeen?

Maritza Quispe: ‘De erkenning van de Marañón als rechtssubject is historisch voor Peru. De uitspraak geldt ook voor de zijrivieren, dus potentieel voor een groot deel van het Amazonegebied. De rivier ontspringt in het hoge Andesgebergte en mondt uiteindelijk uit in de Amazone. Het morele precedent reikt in principe tot in Brazilië.’

‘Maar het belang overstijgt het juridische kader. Het is een overwinning van de inheemse kosmovisie op een koloniaal rechtssysteem dat alleen mensen als dragers van rechten erkende. De grondwet van Peru is een kopie van de Spaanse, en het rechtssysteem is koloniaal van aard. Dat voor het eerst een rivier als rechtssubject werd erkend, nota bene met spirituele argumenten, is een breuk met die traditie. En het vonnis werkt door: de uitspraak werd al gebruikt voor het Titicacameer en zelfs voor de bescherming van de bij als soort.’