Goudwinning plaatst jonge vrouwen voor dilemma: geld verdienen of zwanger worden

Vraag het aan eender welke vrouw in de Katoro-goudmijnsector in het noorden van Tanzania en ze zal vertellen hoe ze met de blote handen giftig kwik aanraakt wanneer ze goud uit gemalen erts haalt. Vaak zullen vrouwen ook vertellen hoe ze het kwik-goudmengsel meenemen naar huis en in de keuken verbranden. Het is nu eenmaal een diepgeworteld gebruik in de kleinschalige mijnbouwgemeenschappen van Tanzania.

Ook op veel andere plaatsen in de wereld is kwikvervuiling uit kleinschalige goudwinning een groot probleem. Het vervuilt rivieren, komt in vissen terecht en verspreidt zich via inheemse voedselsystemen. De gevolgen kunnen ook heel afgelegen gemeenschappen treffen.

Monika Stankiewicz, uitvoerend secretaris van het Minamata-verdrag rond Kwik van de VN, waarschuwt dat er vaak ook verborgen menselijke kosten zijn. Sommige vrouwen zijn zo bang voor de effecten van het giftige metaal dat ze het moederschap uitstellen. Armoede dwingt gezinnen vaak te kiezen tussen de kost verdienen of hun gezondheid beschermen.

‘Ik heb vrouwen horen vertellen dat ze bang zijn om zwanger te worden omdat ze vrezen dat het kwik hun kinderen zal treffen’, vertelt Stankiewicz. ‘Het is hartverscheurend.’

Ze schetst een somber beeld van hoe de menselijke tol van de wereldwijde goudkoorts blijft groeien, van Tanzania tot het Amazonegebied in Brazilië.

Goedkoop en efficiënt

Zomaar strengere regels opleggen is geen oplossing, zegt ze, want de context is overal anders. ‘In de verschillende landen waar ik met mijnwerkers sprak, was de situatie telkens heel specifiek. Het is dus moeilijk om één verhaal te hebben dat de hele informele sector vertegenwoordigt.’

Ambachtelijke en kleinschalige goudwinning blijft een van de grootste bronnen van door de mens veroorzaakte kwikemissies ter wereld.

In Tanzania, waar ongeveer 1,2 miljoen ambachtelijke mijnwerkers afhankelijk zijn van goud voor hun inkomen, wordt kwik nog steeds volop gebruikt omdat het goedkoop, gemakkelijk verkrijgbaar en effectief is.

Kinderen bijzonder kwetsbaar

Maar kwik is giftig en tast het centrale zenuwstelsel aan. Blootstelling kan neurologische schade veroorzaken, waaronder geheugenverlies en trillingen, en de dampen inademen kan tot ademhalingsproblemen leiden. Kwik kan ook de vruchtbaarheid schaden en de ontwikkeling van het zenuwstelsel van kinderen hinderen.

‘Zelfs lage concentraties kunnen de hersenontwikkeling, het leervermogen, het geheugen en de motorische vaardigheden al beïnvloeden’, zegt Stankiewicz.

‘We weten uit het verleden, zoals met de Minamataziekte in Japan, dat blootstelling aan hoge concentraties kwik, met name tijdens de zwangerschap, kan leiden tot ernstige en blijvende neurologische schade bij kinderen.’

De Minamataziekte is genoemd naar de Japanse vissersplaats Minamata, waar in 1956 veel inwoners ziek werden door kwikvervuiling uit een chemische fabriek. Het plaatsje leende zijn naam ook aan het VN-verdrag uit 2013 om de kwikvervuiling wereldwijd aan banden te leggen.

Vrouwen

In veel kleinschalige mijnbouwgemeenschappen spelen vrouwen een rol bij de verwerking van erts, bewaren ze het kwik of houden ze toezicht op de verbranding van amalgaam.

‘Als ze niet direct betrokken zijn bij de verwerking, worden ze vaak het meest vertrouwd om toezicht te houden op het amalgaam tijdens de verbranding, om ervoor te zorgen dat het niet gestolen wordt’, legt Stankiewicz uit. ‘Maar vrouwen lopen ook een hoger risico tijdens de zwangerschap, omdat kwik de ontwikkeling van de foetus kan beïnvloeden.’

In Tanzania heeft kwikvervuiling rivieren en vissen vervuild, met ernstige gezondheidsrisico’s voor mensen die stroomafwaarts wonen. Daardoor worden ook gemeenschappen blootgesteld aan de vervuiling, die zelf misschien nooit in de buurt van een mijn zijn geweest.

‘Voor gezinnen en gemeenschappen die afhankelijk zijn van visserij of landbouw, kan daardoor zowel het inkomen als de voedselveiligheid en voedselzekerheid in het gedrang komen, maar ook de ecosystemen waarvan ze afhankelijk zijn’, zegt Stankiewicz.

Zo hebben inheemse gemeenschappen in het Arctische gebied nog altijd te maken met kwikvervuiling, ook al houden ze zich zelf niet bezig met kwikintensieve ambachtelijke mijnbouw. Dat komt omdat kwik zich wereldwijd via de atmosfeer verspreidt en zich ophoopt in koudere ecosystemen.

In Brazilië heeft de crisis nog een andere dimensie. ‘In het Amazonegebied zien we een groeiende aanwezigheid van georganiseerde criminele netwerken die gelinkt zijn aan illegale goudwinning, waaronder witwassen van geld, witwassen van goud, illegale toeleveringsketens van kwik en activiteiten in beschermde inheemse gebieden.¹

In Oost-Afrika is de situatie qua omvang en structuur anders, maar de sector is er nog steeds grotendeels informeel en wordt beïnvloed door illegale handel en smokkel. Dat hindert het toezicht en ondermijnt inspanningen om het gebruik van kwik te beheersen.

Empathie

Armoede criminaliseren lost het kwikprobleem niet op, benadrukt Stankiewicz. Ze verwijst naar ontmoetingen met mijnwerkers die al waren gestopt met het gebruik van kwik, maar nog steeds geen toegang vonden tot de reguliere markt. Zo konden ze ook geen eerlijke prijs voor hun goud bedingen.

De les, zegt ze, is dat overheden moeten voorkomen dat mijnwerkers zich nog dieper in de clandestiniteit terugtrekken.

‘Het is belangrijk om rechtstreeks met mijnwerkers samen te werken en hen niet in de clandestiniteit te dwingen of hun activiteiten volledig te verbieden’, zegt ze. ‘Want dan is het nog moeilijker om ze te bereiken met capaciteitsopbouw en bewustwording.’

Ze pleit voor empathie, eerder dan te oordelen. ‘Allereerst wil ik zeggen dat dit een zeer moeilijke keuze is voor elk familielid of ouder: ervoor kiezen om geld te verdienen en tegelijk de eigen gezondheid op het spel zetten. Ik wens het niemand toe om in zo’n situatie te belanden.’

Formalisering

Toch dringt ze aan op onmiddellijke beschermende maatregelen.

‘Het meest directe en praktische advies aan mijnwerkers is om zichzelf te beschermen tegen blootstelling aan kwik en bepaalde praktijken te vermijden die hun gezondheid ernstig kunnen schaden’, zegt ze. ‘Denk bijvoorbeeld aan de verbranding van amalgaam in woonwijken en met open vuur.’

Maar de oplossing op de langere termijn ligt elders, zegt ze: in de formalisering van de sector. De Minamata-conventie, die bijna tien jaar geleden van kracht werd, richt zich steeds meer op de ondersteuning van landen bij de implementatie van de conventie.

In de voorbije jaren heeft de Global Environment Facility (GEF) 174 miljoen dollar beschikbaar gesteld voor programma's ter ondersteuning van de implementatie van de conventie.

Eerder deze week wees een bijeenkomst van de GEF ook 200 miljoen dollar toe aan kleinere projecten. Daarbij zijn bijvoorbeeld steun aan landen in het kader van de Stockholm-conventie rond Persistente Organische Vervuiling en inspanningen om kwik in de kleinschalige goudwinning aan te pakken in het kader van de Minamata-conventie.

Overheden worden aangemoedigd om de gevaarlijkste praktijken uit te bannen, inspanningen op te voeren voor de volksgezondheid, mijnbouwactiviteiten te formaliseren en kwikvrije technologieën te introduceren.

Volgens Stankiewicz is er vooruitgang zichtbaar: meer landen hebben actieplannen aangenomen, meer overheden erkennen kleinschalige goudwinning als een belangrijke sector en ook gemeenschappen worden zich steeds vaker bewust van de gevaren van kwik.

‘In de praktijk vertaalt zich dat in concrete maatregelen: de introductie van kwikvrije technologieën in sommige mijnbouwgebieden, strengere regelgeving, inspanningen om delen van de sector te formaliseren en een toenemende integratie van gezondheidsaspecten in nationale reacties’, zegt ze.

Maar het is nog te vroeg om te juichen. ‘De volgende fase – en de echte test – is ervoor te zorgen dat die inspanningen aansluiten bij de realiteit ter plaatse, dat ze duurzaam zijn, opgeschaald kunnen worden en leiden tot blijvende verbeteringen in het leven van de mijnbouwgemeenschappen en de gemeenschappen die daarvan afhankelijk zijn.’

Voor de mijnbouwgemeenschappen in Tanzania en Brazilië blijft de uitdaging groot omdat goud nog steeds inkomsten oplevert en kwik veiligheidsrisico’s met zich meebrengt. En daartussenin ligt een moeilijke vraag waar miljoenen gezinnen dagelijks mee worstelen: hoe vandaag te overleven zonder de toekomst op te offeren.