“‘‘Waterkringloop: de blinde vlek in klimaatbeleid’’

In september werd Nepal getroffen door overstromingen en aardverschuivingen. Niet lang daarvoor dwong een aanhoudende droogte in Somalië duizenden mensen op de vlucht. Te veel water, in te korte tijd, of te weinig regen gedurende een te lange periode. De directe oorzaken verschillen, maar de blinde vlek in het beleid is dezelfde: op overstromingen en droogtes wordt immers gereageerd alsof het afzonderlijke noodsituaties zijn, terwijl we de waterkringloop over het hoofd zien die beide fenomenen met elkaar verbindt.

Naarmate de atmosfeer meer opwarmt, kan die meer vocht vasthouden. De kans op hevige regenval neemt daardoor toe, terwijl hogere temperaturen ook verdamping aandrijven en de bodem droger maken. Maar water is niet louter een slachtoffer van de klimaatverandering.

De watercyclus reguleert ook het klimaat. Bossen, moerassen en gezonde bodems slaan vocht op en hergebruiken het, zorgen voor neerslag en slaan koolstof op zodat die uit de atmosfeer wordt gehouden. Het zogenaamde “groene water” dat in bodems en vegetatie wordt vastgehouden, is net zo essentieel voor de klimaatstabiliteit en de voedselproductie als het “blauwe water” in rivieren, meren en watervoerende lagen.

Bijna drie miljard mensen wonen in gebieden waar de totale wateropslag naar verwachting zal afnemen - ook meer dan de helft van de wereldwijde voedselproductie gebeurt daar. De Global Commission on the Economics of Water schat dat klimaatverandering, een afnemende wateropslag en onvoldoende water en sanitaire voorzieningen er samen toe kunnen leiden dat het bbp tegen 2050 met ongeveer 8% daalt in landen met een hoog inkomen en zelfs met 10 tot 15% in landen met een lager inkomen.

Dat weerspiegelt een breder falen in de waardering en het beheer van de waterkringloop waarvan onze economieën afhankelijk zijn. De uitstoot van broeikasgassen terugdringen blijft essentieel. Maar het klimaatbeleid moet ook verandering brengen in de manier waarop we aan landbouw doen, land gebruiken en erin investeren, in plaats van louter het hoofd boven water te houden wanneer er plots een tekort aan water is of rivieren buiten hun oevers treden.

Twee hiaten 

De eerste kloof gaapt tussen wat we weten en de manier waarop we beslissingen nemen. De verantwoordelijkheid voor water, landbouw, landgebruik en infrastructuur ligt vaak bij verschillende ministeries en bestuursniveaus. Beslissingen die goed zijn voor één sector, kunnen elders de waterrisico’s vergroten.

En begrotingen en subsidies belonen soms activiteiten die de ecosystemen aantasten die we net nodig hebben voor economische veerkracht. Zo wordt bijvoorbeeld geschat dat steun aan de landbouw jaarlijks leidt tot het verlies van 2,2 miljoen hectare bos, waardoor de waterkringloop en neerslagpatronen worden verstoord.

Betere coördinatie is dus belangrijk, net als het aanpassen van deze incentives.

Geen enkel land kan op zichzelf de watertoekomst veiligstellen.

Het tweede hiaat is te vinden tussen nationale beleidsvorming en de waterkringloop die grenzen overschrijdt. Landen delen namelijk rivieren, watervoerende lagen en neerslag die zich via de atmosfeer verplaatst.

De bossen van het Amazonegebied recycleren vocht dat neerslag in stand houdt in veel verder afgelegen gebieden. Een recente studie beschreef hoe de afname tussen 8 en 11% in de neerslag in het zuiden van het Amazonegebied, gedurende een periode van veertig jaar, grotendeels het resultaat was van ontbossing in het stroomgebied en in gebieden die windopwaarts lagen.

Die onderlinge afhankelijkheid staat centraal in de oproep van de Global Commission on the Economics of Water om de watercyclus te beheren als een mondiaal en gemeenschappelijk goed. Om de waterkringloop te beschermen zijn zowel maatregelen in eigen land als samenwerking over grenzen heen nodig. Geen enkel land kan op zichzelf de watertoekomst veiligstellen.

Wat de klimaattop kan betekenen

Tijdens COP31 zouden leiders het besef van het belang van water moeten omzetten in drie toezeggingen.

Ten eerste moeten regeringen de veerkracht van de watercyclus tot een toetssteen maken voor nationale klimaatplannen en overheidsuitgaven. Bestaande data en instrumenten voor toetsing kunnen aan het licht brengen hoe landbouw, landgebruik en infrastructuur afhankelijk zijn van - en verstorend werken op - de bredere watercyclus.

In Malawi bijvoorbeeld heeft het International Water Management Institute (IWMI) samen met partners gebruik gemaakt van de Water Resilience Tracker, om zo hiaten in kaart te brengen en sterkere indicatoren te formuleren voor waterveerkracht binnen een nationaal waterplan. Dergelijke beoordelingen moeten als leidraad dienen voor investeringen en ministeriële verantwoordelijkheden, en mogen geen louter technische oefening blijven.

Ook belangrijk is dat boeren en gemeenschappen die het meest kwetsbaar zijn voor wateronzekerheid, worden betrokken bij de beslissingen.

Ten tweede moeten regeringen de samenwerking uitbreiden, voorbij de nationale grenzen en gedeelde rivierbekkens, naar de landschappen die regenval in stand houden. De Belém-aanpassingsindicatoren van COP30 bieden een kader voor de opvolging van de voortgang op het gebied van adaptatie.

Naarmate landen die indicatoren vaker gaan gebruiken, kunnen ze ook gebruik maken van bestaande VN-maatstaven voor grensoverschrijdende watersamenwerking en het stroomlijnen van gezamenlijke planning, zoals bijvoorbeeld SDG-indicator 6.5.2. Gedeelde afhankelijkheid kan zich dan vertalen in gedeelde prioriteiten voor de bescherming van bossen, bodems en water - en niet in elkaar beconcurrerende nationale plannen.

Ten slotte moeten klimaatfondsen en ontwikkelingsbanken de veerkracht van de waterkringloop financieren, en niet enkel wat afzonderlijke waterprojecten. De aanleg van infrastructuur moet hand in hand gaan met de bescherming en het herstel van wetlands, overstromingsgebieden, bossen en bodems.

De beoordeling van een investering dient ook rekening te houden met de voordelen op lange termijn voor neerslag, voedselproductie, koolstofopslag en het voorkomen van schade. Overheden moeten dan onder meer subsidies die wateruitputting in de hand werken, omkeren naar maatregelen die de veerkracht herstellen, terwijl gezinnen met een laag inkomen en kwetsbare boeren meer bescherming krijgen. Water waarderen betekent de voordelen ervan erkennen en zorgen voor eerlijke toegang, niet simpelweg er meer voor vragen.

COP31 heeft geen nieuwe verklaring nodig die erop wijst dat water belangrijk is. Er zijn besluiten nodig die de bescherming van de waterkringloop tot een voorwaarde maken voor klimaatbeleid en voor investeringen. We kunnen niet elke overstroming of droogte voorkomen, maar we kunnen wel stoppen met de financiering van meer kwetsbaarheid en in de plaats daarvan beginnen met investeringen in het volledige systeem dat ons in stand houdt.